page

*


Article Image

I. Psixiatrlar arasında «dövriyyədə olan» klinik məsələlər və onların cavabları

Məsələ 1. Televiziyada quruluşçu rejissor işləyən və gərginləşərkən oynaqlarından «şıqqıltılı səs» çıxarmaqla rahatlaşan 1980-ci il təvəllüdlü kişi

Həyat anamnezi (anamnesis vitae). Müayinə olunan şəxs 1980-ci il təvəllüdlü kişidir. Xəstə vaxtında anadan olmuş, anasının hamiləliyi və doğuş prosesi normal keçmişdir. Ailənin birinci övladıdır, irsiyyəti ruhi xəstəliklərlə ağırlaşmamışdır. Atası rejissor olmuş, öz sənətində bacarıqlı və uğurlu bir adam kimi fərqlənmişdir. Dörd yaşında olarkən valideynləri ayrılmış, bacısı ilə birlikdə anasının yanında qalmışdır. Valideynləri boşandıqdan sonra atası yenidən ailə qurmuş və daha iki övladı olmuşdur. Xəstənin deməsinə görə, atası həftədə 1–2 gün onu və bacısını götürüb evdən kənarda birlikdə vaxt keçirmişdir. Xəstə uşaqlıqdan həssas və tez təsirlənən olduğunu bildirir. İlkin inkişaf dövründə yaşıdlarından geri qalmamış, məktəbə vaxtında getmiş, məktəbdə əlaçı olmuş, zəhmətkeşliyi və səliqəliliyi ilə yoldaşlarından fərqlənmişdir. Ali təhsil almış, hərbi xidmətdə olmamışdır. Hal-hazırda televiziyada quruluşçu rejissor vəzifəsində çalışır. Təkcə orta məktəb və universitet illərində deyil, eyni zamanda işlədiyi telekanalda qabiliyyətli, səliqəli, mükəmməlliyi sevmə xüsusiyyətlərilə seçilmişdir. Qısa müddət ərzində işdə rəhbərliyin etimadını qazanaraq həmkarları arasında ən yüksək vəzifəyə layiq görülmüşdür. Ailəlidir, iki övladı vardır. Keçirdiyi xəstəliklərdən uşaqlıq dövrü infeksion xəstəliklərini və soyuqdəyməni qeyd edir.

Xəstəlik anamnezi (anamnesis morbi). Xəstənin şəxsiyyətinin strukturuna mükəmməllik, artıq dərəcədə səliqəlilik, özünəinamın aşağı olması, tez təsirlənmə kimi əlamətlər xasdır. Xəstə tez-tez təkrarlanan sarışan fikirlərdən, əsəbilikdən, baş ağrısından və təşviş hissindən şikayət edir. Xəstə sarışan fikirlərinin uzun müddət, hətta on ildən artıq olduğunu, yalnız son iki ildə ambulator şəkildə müalicə almağa başladığını deyir. Müalicə olunarkən ambulator şəraitdə anafranil, olanzapin, akineton kimi dərman preparatlarını qəbul edir. Müalicə dövründə bir neçə dəfə qısamüddətli yaxşılaşma olsa da, tez-tez vəziyyətinin pisləşdiyi məlum olur. İlk dəfə stasionar müalicə almağa başladığını bildirir. Əvvəllər müxtəlif yerlərdə qarşısına çıxan rəqəmləri toplama, birindən digərini çıxma, bir-birinə vurma, birini digərinə bölmə kimi riyazi əməliyyatları yerinə yetirmiş, belə bir əlamət tədricən artmış, sonradan «əməliyyatları» edərkən alınan nəticəyə xüsusi bir məna verməyə başlamışdır. Aldığı nəticələrə müsbət məna və müvafiq izah tapa bilmədiyi hallarda bir qədər gərginləşmiş, bu zaman müəyyən hərəkətlər etməyə məcbur olduğunu hiss etmişdir. Xəstə narahatlığını azaltmaq məqsədilə boynunu, əl oynaqlarını «oynatmağa» başlamışdır. Bu zaman oynaqlarından səs gəldikdə özünü rahat hiss etmiş və həmin ritualı tez-tez təkrar etməli olmuşdur. Əvvəllər belə hərəkətlərin edilməsi ona rahatlıq gətirirdisə, son zamanlar onlar gərginliyi azaltmır. Oynaqları ilə etdiyi hərəkət zamanı «lazım olan səs» çıxmadıqda tədricən gərginliyi artır. Nəticədə xəstədə əsəbilik, özünə və ətrafdakılara qarşı aqressivlik yaranır. Bu zaman xəstə özünə xəsarət yetirməyə başlayır, başına yumruqla döyəcləyir, kəlləsini divara və yerə vurur. Xəstənin başında, alnında, üzündə və əllərində xəsarət izləri vardır. Söhbət əsnasında xəstənin bir neçə gün əvvəl namaz qılarkən başı ilə möhürü vurub sındırdığı aşkara çıxır. İş yerində vəziyyətinin gərginləşəcəyini hiss etdikdə dərhal icazə alaraq evə gedir. Psixoloji dəyərləndirmə zamanı xəstənin atası ilə münasibətlərinin hər zaman gərgin keçdiyi  məlum olur. Atası ona digər uşaqlarından fərqli yanaşmış, onun qarşısında daha ciddi tələblər qoymuş, gördüyü heç bir işi bəyənməmiş, xüsusilə professional olaraq qəbul etməmiş, daim irad və etirazlarını bildirmiş, heç nə bacarmadığını iddia etmişdir. Xəstə gördüyü işlərin heç birindən indiyədək razı qalmadığını bildirir. Xəstənin həyata keçirdiyi layihələrin əksər hallarda rəhbərlik və izləyici kütləsi tərəfindən bəyənilməsinə və müsbət qiymətləndirilməsinə baxmayaraq özü heç bir vəchlə bunlardan razı qalmır.

Somatik status (status somaticus). Fiziki müayinə zamanı somatik cəhətdən heç bir patoloji dəyişiklik aşkar edilmir. Orta boylu, düzgün bədən quruluşludur. İlkin tibbi müayinə zamanı daxili orqanları tərəfdən nəzərə çarpan kobud patologiya qeyd olunmur.

Nevroloji status (status neurologicus). Nevroloji müayinə zamanı mərkəzi sinir sistemi tərəfdən nəzərə çarpan kobud üzvi patologiya aşkarlanmır.

Psixi status (status psychicus). Düşüncəsi pozulmamışdır, özünə, zamana və məkana bələdliyi saxlanılmışdır. Ünsiyyətə rahat daxil olur, suallara cavab verir. Bir qədər həyəcanlı və narahat olduğu sezilir, daxili gərginlik keçirdiyi nəzərə çarpır. Obyektiv olaraq hallusinator-paranoid simtomatikası aşkar edilmir. İntellektual-mnestik funksiyaları yaşına və aldığı təhsilə uyğun gəlir. Əhvali-ruhiyyə fonu qeyri-sabitdir, emosional reaksiyaları labildir. Öz vəziyyətinə qarşı formal tənqidi münasibət bəsləyir.

Diaqnostika metodları və taktikası

Diaqnostika metodları və taktikası qismində aşağıdakılardan yararlanmaq daha məqsədəuyğundur:

– klinik müsahibə götürülməklə ətraflı anamnez toplanması (dolğun anamnestik məlumat əldə edilməsi);

– ətraflı psixi statusun olması;

– klinik müşahidə aparılması;

– şöbədaxili müayinə və müşahidə nəticələrinin nəzərə alınması;

– xəstənin alkoholdan, narkotik vasitələrdən və digər zərərli psixoaktiv maddələrdən istifadə edib-etməməsinin hərtərəfli yoxlanılması və dərindən araşdırılması;

– Yel-Braun obsessiv-kompulsiv şkalası (Yale-Brown obsessive-compulsive scale) kimi klinik şkaladan istifadə edilməsi.

Klinik diaqnoz

Obsessiv-kompulsiv pozuntu (F42), qarışıq obsessiv fikir və hərəkətlər (F42.2).

Ən optimal müalicə taktikası

I. Koqnitiv-davranış psixoterapiyası (bihevioral psixoterapiya);

II. Medikamentoz terapiya:

1. Serotoninin intraneyronal udulmasının selektiv inhibitorları, məsələn, fluvoksamin (avoksin, favoksin, fevarin), paroksetin (paksil, reksetin, seroksat), sitalopram (deprolam, frimaind, seleksa, sipramil), essitalopram (esçita, selektra, sipraleks), sertralin (stimuloton, sertral, zoloft), fluoksetin (flukosonil, nodeprin, oksetin, portal, prodel, prodep, prozak), trazodon (azona, trazolan, trazon, trittiko);

2. Zərurət yarandığı təqdirdə atipik antipsixotiklərin əlavə olunması, məsələn, dibenzodiazepin törəmələri kvetiapin (gedonin, serokvel), olanzapin (olan, roksizapin, zolaksa, zalasta, zipreksa), benzisoksazol törəməsi risperidon (risperdal, rispolept).

Məsələ 2. «Normal» xarici görünüşlə bağlı fikirlərdən xilas ola bilməyən tələbə qız

Müayinə olunan şəxs 21 yaşlı tələbə qızdır. Xəstə həkim-psixiatra müraciət edərək xarici görünüşü ilə bağlı narahat fikirlərdən əziyyət çəkdiyini söyləyir. Saçlarının səliqəsizliyinin, hədsiz kosmetika istifadəsinin, uyğunsuz geyiminin ətrafdakıların narazılığına səbəb olacağı, gələcəkdə nikahının uğursuzluqla nəticələnəcəyinə və yaxud karyerasını qurarkən büdrəyəcəyinə gətirib çıxaracağı barəsində fikirlər onu rahat buraxmır. Xəstə belə fikirlərin yeniyetməlik vaxtından yarandığını, təkrarlanan narahat fikirləri özündən dəf etmək üçün tez-tez güzgüyə baxaraq nisbətən rahatlıq tapdığını bildirir. Xəstə fikirlərinin mənasız olduğunu anlasa da, ancaq onlarla bacara bilmir və «normal» xarici görünüşünün olduğunu təsdiqləməsini anasından dəfələrlə tələb edir.

Diaqnostika metodları və taktikası

Diaqnostika metodları və taktikası qismində aşağıdakılardan yararlanmaq daha məqsədəuyğundur:

– klinik müsahibə götürülməklə ətraflı anamnez toplanması (dolğun anamnestik məlumat əldə edilməsi);

– ətraflı psixi statusun olması;

– klinik müşahidə aparılması;

– şöbədaxili müayinə və müşahidə nəticələrinin nəzərə alınması;

– xəstənin alkoholdan, narkotik vasitələrdən və digər zərərli psixoaktiv maddələrdən istifadə edib-etməməsinin hərtərəfli yoxlanılması və dərindən araşdırılması;

– Yel-Braun obsessiv-kompulsiv şkalası (Yale-Brown obsessive-compulsive scale) kimi klinik şkaladan istifadə edilməsi.

Klinik diaqnoz

Obsessiv-kompulsiv pozuntu (F42), əsasən «fikir gövşəməsi» kimi özünü göstərən sarışan fikirlər (F42.0).

Ən optimal müalicə taktikası

I. Koqnitiv-davranış psixoterapiyası (bihevioral psixoterapiya);

II. Medikamentoz terapiya:

1. Serotoninin intraneyronal udulmasının selektiv inhibitorları, məsələn, fluvoksamin (avoksin, favoksin, fevarin), paroksetin (paksil, reksetin, seroksat), sitalopram (deprolam, frimaind, seleksa, sipramil), essitalopram (esçita, selektra, sipraleks), sertralin (stimuloton, sertral, zoloft), fluoksetin (flukosonil, nodeprin, oksetin, portal, prodel, prodep, prozak), trazodon (azona, trazolan, trazon, trittiko);

2. Zərurət yarandığı təqdirdə atipik antipsixotiklərin əlavə olunması, məsələn, dibenzodiazepin törəmələri kvetiapin (gedonin, serokvel), olanzapin (olan, roksizapin, zolaksa, zalasta, zipreksa), benzisoksazol törəməsi risperidon (risperdal, rispolept).

Məsələ 3. «Yaxınlarının başına bədbəxtlik gəlməməsi» üçün dəfələrlə əşyalara toxunan həkim

Müayinə olunan şəxs ixtisasca həkim olan 28 yaşlı cavan oğlandır. Xəstə özü psixiatra müraciət edərək daim sarışan fikirlərdən əziyyət çəkdiyini söyləyir: «Elə düşünürəm ki, hansısa əşyalara dəfələrlə toxunmasam, yaxınlarımın başına bir bədbəxtlik gələcək. Buna görə də bəzi hərəkətləri təkrar edərək sanki rahatlıq tapmağa çalışıram. Əslində anlayıram ki, bunlar mənasız hərəkətlərdir, lakin özümlə bacara bilmirəm. Tələbəlik vaxtı bunu psixiatr müəllimimə söylədim və onun təyinatı ilə trankvilizator qəbul etməli oldum. Məni narahat edən belə əsassız fikirlər bir müddət öz aktuallığını itirsə də, lakin tam keçmədi. Hazırda işə girmişəm və sarışan fikirlər yenidən kəskinləşmişdir. Bunlar həm mənim əhvali-ruhiyyəmin enməsinə səbəb olur, həm də fəaliyyətimi normal davam etdirməyimə maneçilik törədir».

Diaqnostika metodları və taktikası

Diaqnostika metodları və taktikası qismində aşağıdakılardan yararlanmaq daha məqsədəuyğundur:

– klinik müsahibə götürülməklə ətraflı anamnez toplanması (dolğun anamnestik məlumat əldə edilməsi);

– ətraflı psixi statusun olması;

– klinik müşahidə aparılması;

– şöbədaxili müayinə və müşahidə nəticələrinin nəzərə alınması;

– xəstənin alkoholdan, narkotik vasitələrdən və digər zərərli psixoaktiv maddələrdən istifadə edib-etməməsinin hərtərəfli yoxlanılması və dərindən araşdırılması;

– Yel-Braun obsessiv-kompulsiv şkalası (Yale-Brown obsessive-compulsive scale) kimi klinik şkaladan istifadə edilməsi.

Klinik diaqnoz

Obsessiv-kompulsiv pozuntu (F42), qarışıq obsessiv fikir və hərəkətlər (F42.2).

Ən optimal müalicə taktikası

I. Koqnitiv-davranış psixoterapiyası (bihevioral psixoterapiya);

II. Medikamentoz terapiya:

1. Serotoninin intraneyronal udulmasının selektiv inhibitorları, məsələn, fluvoksamin (avoksin, favoksin, fevarin), paroksetin (paksil, reksetin, seroksat), sitalopram (deprolam, frimaind, seleksa, sipramil), essitalopram (esçita, selektra, sipraleks), sertralin (stimuloton, sertral, zoloft), fluoksetin (flukosonil, nodeprin, oksetin, portal, prodel, prodep, prozak), trazodon (azona, trazolan, trazon, trittiko);

2. Zərurət yarandığı təqdirdə atipik antipsixotiklərin əlavə olunması, məsələn, dibenzodiazepin törəmələri kvetiapin (gedonin, serokvel), olanzapin (olan, roksizapin, zolaksa, zalasta, zipreksa), benzisoksazol törəməsi risperidon (risperdal, rispolept).

Məsələ 4. Həyat yoldaşını tez-tez əllərini spirtləməyə məcbur edən arvad

Müayinə olunan şəxs yenicə ailə qurmuş 25 yaşlı cavan qadındır. Xəstə özü həkim-psixiatra müraciət edərək müayinə zamanı övladının səhhətilə bağlı çox narahat olduğunu söyləyir: «Həkimlər uşağımın sağlam olduğunu mənə söyləsələr də, onun hər an infeksiyaya yoluxa biləcəyini düşünürəm. İfrat dərəcədə narahatçılığın səbəbsiz olduğunu anlasam da, ancaq rahatlıq tapa bilmirəm. Buna görə həyat yoldaşımın tez-tez əllərini yumasını, paltarlarını dəyişməsini istəyir, onun çəkməsinin və digər əşyalarının təmizliyini yoxlayıram. Bəzən gün ərzində bir neçə dəfə həyat yoldaşımın uşağa yaxınlaşmazdan əvvəl əllərini yaxşı-yaxşı yumağa, hətta spirtləməyə məcbur edir və yalnız bundan sonra rahatlıq tapıram».

Diaqnostika metodları və taktikası

Diaqnostika metodları və taktikası qismində aşağıdakılardan yararlanmaq daha məqsədəuyğundur:

– klinik müsahibə götürülməklə ətraflı anamnez toplanması (dolğun anamnestik məlumat əldə edilməsi);

– ətraflı psixi statusun olması;

– klinik müşahidə aparılması;

– şöbədaxili müayinə və müşahidə nəticələrinin nəzərə alınması;

– xəstənin alkoholdan, narkotik vasitələrdən və digər zərərli psixoaktiv maddələrdən istifadə edib-etməməsinin hərtərəfli yoxlanılması və dərindən araşdırılması;

– Yel-Braun obsessiv-kompulsiv şkalası (Yale-Brown obsessive-compulsive scale) kimi klinik şkaladan istifadə edilməsi.

Klinik diaqnoz

Obsessiv-kompulsiv pozuntu (F42), qarışıq obsessiv fikir və hərəkətlər (F42.2).

Ən optimal müalicə taktikası

I. Koqnitiv-davranış psixoterapiyası (bihevioral psixoterapiya);

II. Medikamentoz terapiya:

1. Serotoninin intraneyronal udulmasının selektiv inhibitorları, məsələn, fluvoksamin (avoksin, favoksin, fevarin), paroksetin (paksil, reksetin, seroksat), sitalopram (deprolam, frimaind, seleksa, sipramil), essitalopram (esçita, selektra, sipraleks), sertralin (stimuloton, sertral, zoloft), fluoksetin (flukosonil, nodeprin, oksetin, portal, prodel, prodep, prozak), trazodon (azona, trazolan, trazon, trittiko);

2. Zərurət yarandığı təqdirdə atipik antipsixotiklərin əlavə olunması, məsələn, dibenzodiazepin törəmələri kvetiapin (gedonin, serokvel), olanzapin (olan, roksizapin, zolaksa, zalasta, zipreksa), benzisoksazol törəməsi risperidon (risperdal, rispolept).

Məsələ 5. Xalasında miokard infarktı olduqdan sonra bayıra çıxmaqdan qorxmağa başlayan müəllimə

Müayinə olunan şəxs 32 yaşlı müəllimədir. Xəstə özü həkim-psixiatra müraciət edərək yarım ildən artıq bir müddətdə mağazaya daxil olmaqdan, avtomaşın, avtobus, təyyarə və digər nəqliyyat vasitələrilə tək səyahət etməkdən qorxduğunu bildirir, belə hallarda gərginlik, ürək bulanması, baş gicəllənməsi, boğulma, həyəcan kimi hisslər keçirməsindən şikayətlənir. Qadın qeyt etdiyi simptomların başlanmasını streslə əlaqələndirir. Xəstə yeddi ay bundan əvvəl xalasının ağır xəstələnməsindən, onda miokardın ön divarının kəskin infarktı olmasından sonra narahat olmağa başladığını bildirir. Xəstə özünün kardioloji və laborator müayinələrdən keçdiyini, lakin heç bir patologiya aşkarlanmadığını həkimin nəzərinə çatdırır.

Diaqnostika metodları və taktikası

Diaqnostika metodları və taktikası qismində aşağıdakılardan yararlanmaq daha məqsədəuyğundur:

– klinik müsahibə götürülməklə ətraflı anamnez toplanması (dolğun anamnestik məlumat əldə edilməsi);

– klinik müşahidə aparılması;

– şöbədaxili müayinə və müşahidə nəticələrinin nəzərə alınması;

– xəstənin alkoholdan, narkotik vasitələrdən və digər zərərli psixoaktiv maddələrdən istifadə edib-etməməsinin hərtərəfli yoxlanılması və dərindən araşdırılması;

– diaqnostika və müalicənin monitorinqi məqsədilə aqorafobiya şkalasından istifadə edilməsi.

Klinik diaqnoz

Aqorafobiya (F40.0).

Ən optimal müalicə taktikası

I. Təkrar kəskinləşmələrin qarşısını almaq üçün ən effektiv üsul kimi koqnitiv-davranış psixoterapiyası: a) destruktiv fikirlərin dayandırılması; b) təbii şəraitdə ekspozisiya (expositio in vivo; real həyata yaxınlaşan təkrari sistematik təsir); c) özünü idarə etmənin və emosiyaların tənzimlənməsi.

II. İxtisaslaşdırılmış yardım sistemində aqorafobiyanın medikamentoz müalicəsi:

1. İlkin seçim preparatları kimi serotoninin intraneyronal udulmasının selektiv inhibitorları, məsələn, fluvoksamin (avoksin, favoksin, fevarin), paroksetin (paksil, reksetin, seroksat), sitalopram (deprolam, frimaind, seleksa, sipramil), essitalopram (esçita, selektra, sipraleks), sertralin (stimuloton, sertral, zoloft), fluoksetin (flukosonil, nodeprin, oksetin, portal, prodel, prodep, prozak), trazodon (azona, trazolan, trazon, trittiko).

2. Təyin olunan preparat xəstəyə pis təsir etdiyi, yaxud dörd həftə ərzində gözlənilən nəticəni vermədiyi təqdirdə noradrenalin və serotoninin intraneyronal udulmasının selektiv inhibitorları, məsələn venlafaksin (effeksor XR), desvenlafaksin (pristik), duloksetin (intriv, predanta, simbalta), milnasipran (iksel).

3. 8–12 həftə ərzində müalicə lazımi nəticə vermədikdə preparatın aşağıdakılardan biri ilə əvəz edilməsi: a) klomipramin (anafranil); b) mirtazapin (noksibel); c) reboksetin (edronaks).

4. Antidepressant təyinindən sonra effekt olmadıqda təşvişin ağır simptomlarını aradan qaldırmaq məqsədilə dörd həftədən artıq olmayan müddətə benzodiazepin anksiolitikləri (trankvilizatorları), məsələn, alprazolam (ksanaks, trikka), klonazepam (antelepsin, rivotril), lorazepam (apo-lorazepam, ativan), diazepam (relanium, seduksen, sibazon, valium).

5. Pozuntunun rezistent formalarında müalicəyə antikonvulsantlar əlavə olunması, məsələn, qabapentin (qabaqamma, tebantin), natrium-valproat (depakin, enkorat, konvuleks).

6. Müalicədə gözlənilən lazımi nəticə əldə olunduqdan sonra saxlayıcı (dəstəkləyici) terapiyanın bir ildən az olmayaraq davam etdirilməsi.

Məsələ 6. Cəmiyyət içərisində olmaqdan qaçan cavan oğlan

Müayinə olunan şəxs 20 yaşlı oğlandır. Xəstə uzun illərdir ki, ağır təşvişdən əziyyət çəkir. İnsanlar arasında ikən çıxış etmək, qida qəbul etmək, diqqət mərkəzində olmaq xəstəni narahat edir. Həmin simptomlar yeniyetməlik dövründən müşahidə olunur, lakin şəxs universitetə girdikdən sonra onlar şiddətlənərək klinik səviyyəsinə çatır. Bu simptomlarla əlaqədar olaraq xəstə özü həkim-psixiatra müraciət edir, ona antidepressant təyin olunur. Antidepressant qəbulundan sonra xəstənin vəziyyəti bir qədər yaxşılaşır. Buna baxmayaraq bir neçə ay bundan qabaq həkim məsləhəti olmadan dərman qəbulunu kəsir və vəziyyəti yenidən pisləşir. «Tanımadığım insanlarla ünsiyyətdə olmaq məndə qorxu yaratdığı üçün ingilis dili kurslarına, toy məclislərinə və digər ictimai yerlərə getməkdən çəkinirəm. Bu hal mənim bütün həyatıma mənfi təsir edir» – deyən xəstə narahatlığını aşkar şəkildə bildirir.

Diaqnostika metodları və taktikası

Diaqnostika metodları və taktikası qismində aşağıdakılardan yararlanmaq daha məqsədəuyğundur:

– klinik müsahibə götürülməklə ətraflı anamnez toplanması;

– klinik müşahidə aparılması;

– diaqnostika və müalicənin monitorinqi məqsədilə təşvişi qiymətləndirmə şkalasından istifadə edilməsi;

– psixiatr və tədqiqatçı Maykl Leyboviç (Michael Liebowitz) tərəfindən təklif olunmuş sosial həyəcan şkalasından (Liebowitz social anxiety scale) istifadə edilməsi.

Klinik diaqnoz

Sosial fobiya – sosiofobiya (F40.1).

Ən optimal müalicə taktikası

İnterpersonal psixoterapiya və koqnitiv-davranış psixoterapiyası.

Zərurət yaranarsa, dörd həftə müddətində serotoninin intraneyronal udulmasının selektiv inhibitorları, məsələn, fluvoksamin (avoksin, favoksin, fevarin), paroksetin (paksil, reksetin, seroksat), sitalopram (deprolam, frimaind, seleksa, sipramil), essitalopram (esçita, selektra, sipraleks), sertralin (stimuloton, sertral, zoloft), fluoksetin (flukosonil, nodeprin, oksetin, portal, prodel, prodep, prozak), trazodon (azona, trazolan, trazon, trittiko) kiçik dozada təyin edilə bilər.

Məsələ 7. Avtoqəzadan sonra ağır stres keçirən qadın

Müayinə olunan şəxs 50 yaşlı qadındır. Xəstə bir il öncə özü idarə etdiyi avtomobildə qəza keçirmişdir. Belə ki, qarşıdan gələn avtomobil onun yoluna çıxmış və qəza vəziyyətinin yaranması qaçılmaz olmuşdur. Qəza zamanı qadının özü və kiçik qızı ciddi xəsarət almış, böyük qızı isə hadisə yerində dünyasını dəyişmişdir. Qəzadan sonra qadın özünə və ailə üzvlərinə avtomobil idarə etməyə qadağa qoymuşdur. Uzunmüddətli müalicədən sonra qadının fiziki sağlamlığı bərpa olunmuşdur. Lakin qadın hadisənin baş verdiyi anı heç cür unuda bilmədiyini söyləmiş, qəzanın baş verməsində günahı olmasa da, ancaq daim özünü günahkar kimi hiss etdiyini, qəza törədilməsilə bağlı tez-tez yuxular gördüyünü, yuxudan həyəcanla oyandığını bildirmişdir. Pasiyent hadisəni danışarkən onun emosional donuq olduğu psixiatrın diqqətindən yayınmamışdır.

Diaqnostika metodları və taktikası

Diaqnostika metodları və taktikası qismində aşağıdakılardan yararlanmaq daha məqsədəuyğundur:

– klinik müsahibə götürülməklə ətraflı anamnez toplanması;

– klinik müşahidə aparılması;

– travma skrininq anketi (belə hesab edilir ki, travma skrininq anketi pasiyentlərdə «təbii sağalma prosesinə imkan yaratmaq məqsədilə» travmatik hadisə baş verdikdən üç həftə sonra tətbiq olunmalıdır);

– posttravmatik stres pozuntusu Missisipi şkalası (Mississippi scale for combat-related posttraumatic stress disorder) anketinin mülki versiyası.

Klinik diaqnoz

Posttravmatik stres pozuntusu (F43.1).

Ən optimal müalicə taktikası

I. Koqnitiv-davranış psixoterapiyası (bihevioral psixoterapiya);

II. Medikamentoz terapiya:

1. Serotoninin intraneyronal udulmasının selektiv inhibitorları, məsələn, fluvoksamin (avoksin, favoksin, fevarin), paroksetin (paksil, reksetin, seroksat), sitalopram (deprolam, frimaind, seleksa, sipramil), essitalopram (esçita, selektra, sipraleks), sertralin (stimuloton, sertral, zoloft), fluoksetin (flukosonil, nodeprin, oksetin, portal, prodel, prodep, prozak), trazodon (azona, trazolan, trazon, trittiko);

2. Zərurət yarandığı təqdirdə atipik antipsixotiklərdən benzisoksazol törəməsi olan risperidon (risperdal, rispolept) kiçik dozada istifadə edilə bilər.

Məsələ 8. Mina stresindən sonra sarsılan gənc oğlan

Müayinə olunan şəxs 22 yaşlı gənc oğlandır. Xəstə bir il əvvəl cəbhə bölgəsində hərbi xidmətdə olarkən əməliyyat zamanı əsgər yoldaşları gözləri qarşısında minaya düşmüş və vəfat etmiş, hadisə zamanı özü zərər çəkməsə də, ancaq güclü qorxu keçirmişdir. Pasiyent hadisədən xeyli müddət keçməsinə baxmayaraq tez-tez onu xatırladığını, gözləri önündə canlandırdığını, yenidən eyni hiss və həyəcanı yaşadığını, müharibə mövzusunda filmlərə baxmaqdan çəkindiyini, hərbi əməliyyat zamanı sağ qalmasına görə daim özünü günahlandırdığını  bildirmiş, hadisədən sonra iki ay ərzində psixoloqun konsultasiyasını almışdır. Psixoloq öz növbəsində onu psixiatra yönəltmişdir.

Diaqnostika metodları və taktikası

Diaqnostika metodları və taktikası qismində aşağıdakılardan yararlanmaq daha məqsədəuyğundur:

– klinik müsahibə götürülməklə ətraflı anamnez toplanması;

– klinik müşahidə aparılması;

– travma skrininq anketi (belə hesab edilir ki, travma skrininq anketi pasiyentlərdə «təbii sağalma prosesinə imkan yaratmaq məqsədilə» travmatik hadisə baş verdikdən üç həftə sonra tətbiq olunmalıdır);

– posttravmatik stres pozuntusu Missisipi şkalası (Mississippi scale for combat-related posttraumatic stress disorder) anketinin hərbi versiyası.

Klinik diaqnoz

Posttravmatik stres pozuntusu (F43.1).

Ən optimal müalicə taktikası

I. Koqnitiv-davranış psixoterapiyası (bihevioral psixoterapiya);

II. Medikamentoz terapiya:

1. Serotoninin intraneyronal udulmasının selektiv inhibitorları, məsələn, fluvoksamin (avoksin, favoksin, fevarin), paroksetin (paksil, reksetin, seroksat), sitalopram (deprolam, frimaind, seleksa, sipramil), essitalopram (esçita, selektra, sipraleks), sertralin (stimuloton, sertral, zoloft), fluoksetin (flukosonil, nodeprin, oksetin, portal, prodel, prodep, prozak), trazodon (azona, trazolan, trazon, trittiko);

2. Zərurət yarandığı təqdirdə atipik antipsixotiklərdən benzisoksazol törəməsi olan risperidon (risperdal, rispolept) kiçik dozada istifadə edilə bilər.

Məsələ 9. Yanğın stresindən sonra özünə gələ bilməyən xanım

Müayinə olunan şəxs 28 yaşlı xanımdır. 2015-ci ilin may ayının 19-da səhər saatlarında Bakı şəhərinin Binəqədi rayonunun Azadlıq prospektində çoxmərtəbəli yaşayış binalarından birində baş vermiş güclü yanğın hadisəsi zamanı sakinlərdən 15 nəfər vəfat etmiş, 64 nəfər yaralanmış, bunlardan 20-ə yaxın insan daha ciddi xəsarət almışdır. Həmin binanın sakini 28 yaşlı xanım hadisədən bir ay sonra qorxu və həyəcan hissi, yanğın barəsində əzabverici xatirələrin tez-tez təkrarlanması, dəhşətli yuxugörmələr və təşvişlə yuxudan oyanma kimi şikayətlərlə psixiatra müraciət etmişdir. Xəstə yanğından uzun müddət keçməsinə baxmayaraq onun barəsində heç kimə danışa bilmədiyini, sakinlərdən kimsə ona həmin müdhiş hadisəni xatırlatdıqda güclü təşviş və gərginlik keçirdiyini, hadisəni xatırladacaq insanlardan (qonşulardan) uzaq olmağa çalışdığını, oxşar mövzuda xəbərlərə qulaq asmaqdan imtina etdiyini, hadisəni unutmağa çalışsa da, tez-tez gözləri qarşısında yanğının canlandığını, onda fizioloji olaraq ürək döyüntülərinin sayının artması, öyümə (ürək bulanması) və tərləmə baş verdiyini bildirmişdir.

Diaqnostika metodları və taktikası

Diaqnostika metodları və taktikası qismində aşağıdakılardan yararlanmaq daha məqsədəuyğundur:

– klinik müsahibə götürülməklə ətraflı anamnez toplanması;

– klinik müşahidə aparılması;

– travma skrininq anketi (belə hesab edilir ki, travma skrininq anketi pasiyentlərdə «təbii sağalma prosesinə imkan yaratmaq məqsədilə» travmatik hadisə baş verdikdən üç həftə sonra tətbiq olunmalıdır);

– posttravmatik stres pozuntusu Missisipi şkalası (Mississippi scale for combat-related posttraumatic stress disorder) anketinin mülki versiyası.

Klinik diaqnoz

Posttravmatik stres pozuntusu (F43.1).

Ən optimal müalicə taktikası

I. Koqnitiv-davranış psixoterapiyası (bihevioral psixoterapiya);

II. Medikamentoz terapiya:

1. Serotoninin intraneyronal udulmasının selektiv inhibitorları, məsələn, fluvoksamin (avoksin, favoksin, fevarin), paroksetin (paksil, reksetin, seroksat), sitalopram (deprolam, frimaind, seleksa, sipramil), essitalopram (esçita, selektra, sipraleks), sertralin (stimuloton, sertral, zoloft), fluoksetin (flukosonil, nodeprin, oksetin, portal, prodel, prodep, prozak), trazodon (azona, trazolan, trazon, trittiko);

2. Zərurət yarandığı təqdirdə atipik antipsixotiklərdən benzisoksazol törəməsi olan risperidon (risperdal, rispolept) kiçik dozada istifadə edilə bilər.

Məsələ 10. Vaxtaşırı olaraq 4–5 dəqiqəlik həyəcanlı tutmadan əziyyət çəkən tələbə oğlan

Müayinə olunan şəxs 19 yaşlı tələbə oğlandır. Xəstə özü həkim-psixiatra müraciət edərək vəziyyətinin tez-tez səbəbsiz yerə qəflətən pisləşdiyini bildirir, artıq üç aya yaxındır ki, xəstə olduğunu, bu səbəbdən dəfələrlə terapevt, kardioloq, endokrinoloq və nevroloq tərəfindən müayinədən keçirildiyini, lakin heç bir patologiya aşkarlanmadığını qeyd edir. Xəstə söhbət gedişində «bu tutmalar hər 3–4 gündən bir olur, 4–5 dəqiqə çəkir, həmin vaxt təngnəfəs olur və boğuluram, sonra başım sıxılır, «ölüm qorxusu» gəlir, döş qəfəsimdə ağrı yaranır» – deyə şikayətlənir. Pasiyent tutmadan sonra özünü fiziki cəhətdən normal hiss etsə də, ancaq həmin halın təkrarən baş verməsi haqqında daim düşünür və narahatlığı artır.

Diaqnostika metodları və taktikası

Diaqnostika metodları və taktikası qismində aşağıdakılardan yararlanmaq daha məqsədəuyğundur:

– klinik müsahibə götürülməklə ətraflı anamnez toplanması (dolğun anamnestik məlumat əldə edilməsi);

– klinik müşahidə aparılması;

– şöbədaxili müayinə və müşahidə nəticələrinin nəzərə alınması;

– xəstənin alkoholdan, narkotik vasitələrdən və digər zərərli psixoaktiv maddələrdən istifadə edib-etməməsinin hərtərəfli yoxlanılması və dərindən araşdırılması;

– təşvişi qiymətləndirmə şkalalarından istifadə edilməsi;

– diaqnostikanın və müalicənin monitorinqi məqsədilə generalizasiya olunmuş təşviş pozuntusunun yeddi göstərici üzrə şkalasından (Generalized Anxiety Disorder 7-item scale) istifadə edilməsi.

Panik pozuntu (F41.0) ilə diferensial diaqnostika aparılmalıdır.

Klinik diaqnoz

Generalizasiya olunmuş təşviş pozuntusu (F41.1).

Ən optimal müalicə taktikası

I. Təkrar kəskinləşmələrin qarşısını almaq üçün ən effektiv üsul kimi koqnitiv-davranış psixoterapiyası (həftədə bir dəfə olmaqla 10–20 seans):  a) koqnitiv proseslərin yenidən qurulması; b) təbii şəraitdə ekspozisiya (expositio in vivo; real həyata yaxınlaşan təkrari sistematik təsir); c) sistematik desensibilizasiya.

II. İxtisaslaşdırılmış yardım sistemində medikamentoz müalicəsi:

1. İlkin seçim preparatları: a) serotoninin intraneyronal udulmasının selektiv inhibitorları, məsələn, fluvoksamin (avoksin, favoksin, fevarin), paroksetin (paksil, reksetin, seroksat), sitalopram (deprolam, frimaind, seleksa, sipramil), essitalopram (esçita, selektra, sipraleks), sertralin (stimuloton, sertral, zoloft), fluoksetin (flukosonil, nodeprin, oksetin, portal, prodel, prodep, prozak), trazodon (azona, trazolan, trazon, trittiko); b) noradrenalin və serotoninin intraneyronal udulmasının selektiv inhibitorları, məsələn, venlafaksin (effeksor XR, nuvelonq, velafaks, velaksin), desvenlafaksin (pristik), duloksetin (intriv, predanta, simbalta), milnasipran (iksel).

2. İkinci seçim preparatları: a) trisiklik antidepressant olan klomipramin (anafranil); b) qeyri-benzodiazepin törəmələri olan anksiolitiklər (trankvilizatorlar), məsələn, hidroksizin (anksizin, ataraks), buspirion (bespar, buspar).

3. Effekt əldə olunmadıqda təşvişin ağır simptomlarını aradan qaldırmaq üçün dörd həftədən artıq olmayan müddətdə benzodiazepin trankvilizatorları, məsələn, alprazolam (ksanaks, trikka), klonazepam (antelepsin, rivotril), lorazepam (apo-lorazepam, ativan), diazepam (relanium, seduksen, sibazon, valium).

4. Rezistent formaların müalicəsində kiçik dozalarda antipsixotik preparatlar, məsələn, dibenzodiazepin törəmələri kvetiapin (gedonin, serokvel), olanzapin (olan, roksizapin, zolaksa, zalasta, zipreksa), benzisoksazol törəməsi risperidon (risperdal, rispolept).

5. Müalicədə gözlənilən lazımi nəticə əldə olunduqdan sonra saxlayıcı (dəstəkləyici) terapiyanın bir ildən az olmayaraq davam etdirilməsi.

Məsələ 11. Özünü kəsib-doğrayan 38 yaşlı subay kişi

Müayinə olunan şəxs 38 yaşlı subay kişidir. Xəstə baş ağrısı, əsəbilik, ətrafda baş verən hadisələrə qıcıqlı reaksiya vermə, hövsələsizlik, yuxunun pis olması kimi əlamətlərdən şikayətlənir.

Həyat anamnezi (anamnesis vitae). Xəstə vaxtında məktəbə getmiş, təhsil proqramını orta səviyyədə mənimsəmiş, yeddinci sinfi bitirdikdən sonra dərslərdən tez-tez yayınmış, oxumamış, evdə qardaşı ilə dalaşmış, atası tərəfindən ağır cəzalandırıldığı üçün evdən qaçmışdır.

Xəstəlik anamnezi (anamnesis morbi). Nəslində ruhi xəstəliyin olmasını inkar edir. Atası xasiyyətcə tündməcaz olmuş, hər bir səhvə görə uşaqlarını döyməklə cəzalandırmış, onlara evdə ağır fiziki işlər gördürmüş, hətta azyaşlıları ac saxlamaqdan çəkinməmişdir. Xəstənin dediyinə görə, məhz həmin səbəbdən doqquzunci sinfi bitirdikdən sonra məktəbə getməmişdir. 15 yaşı olanda atası onu pul qazanmaq üçün bazara göndərmişdir. Oğlan bazarda köməkçi kimi işləmiş, qazandığı pulu atasına vermişdir. Günlərin birində bazarda yaşıdları ilə münaqişə yaratmış, mübahisə zamanı onlardan birinə cib bıçağı ilə xəsarət yetirmiş, polis tərəfindən tutularaq bölməyə gətirilmiş və cəmiyyətdən təcrid edilmişdir. Lakin bölmədə polis işçilərinə müqavimət göstərib qaçarkən pəncərə şüşəsini qırmış, qol və qarın nahiyələrində çoxlu sayda kəsik yaranmış, nəticədə elə oradaca huşunu itirmişdir. Sonra təcili yardım xidməti əməkdaşları vasitəsilə xəstəxanaya gətirilmiş, orada yaralarına sarğı qoyulmuş, palataya yerləşdirilmişdir. Bir neçə saatdan sonra xəstə oradan qaçmışdır. Tezliklə polislər tərəfindən saxlanılaraq qərar əsasında uşaq koloniyasına göndərilmişdir. Koloniyada olarkən dəfələrlə özünü kəsmiş, qıcolmalarla hospitalda müalicə almışdır. 19 yaşında azadlığa çıxmış, bundan sonra ruhi-əsəb xəstəlikləri dispanserində qeydiyyata götürülmüşdür. Evdə bir neçə dəfə münaqişə ilə əlaqədar olaraq özünə xəsarət yetirmiş və psixiatrik xəstəxanada iki ay müalicə kursu almışdır. Verilən məlumatlara görə, xəstə xasiyyətcə heç kəslə yola getmir, cəmiyyətə uyğunlaşa bilmir, bu səbəbdən heç yerdə işləmir və ailə qurmur, 21–27 yaşları arasında yenidən məhkumluq həyatı yaşayır. Xəstə sonuncu dəfə xəstəxanaya daxil olarkən çox əsəbi, narahat, bir neçə gün yuxusuz halda olmuşdur. Xəstə daim anksiolitiklər (trankvilizatorlar) və antidepressantlar qəbul edir.

Somatik status (status somaticus). Fiziki müayinə zamanı bədənin qarın və hər iki said nahiyəsində çoxsaylı dərin kəsik izləri aşkar edilir. Qəbul olunarkən arterial təzyiqi 110–70 millimetr civə sütunu, nəbzi dəqiqədə 95 vurğu olmuşdur. İlkin tibbi müayinə zamanı daxili orqanları tərəfdən nəzərə çarpan kobud patologiya qeyd olunmur. Laborator analizlərin və elektrokardioqrafiyanın nəticələri norma daxilindədir.

Nevroloji status (status neurologicus). Nevroloji müayinə zamanı mərkəzi sinir sistemi tərəfdən nəzərə çarpan kobud üzvi patoloji dəyişiklik aşkarlanmır.

Psixi status (status psychicus). Düşüncəsi pozulmamışdır, özünə, zamana və məkana (ətraf mühitə) bələdliyi saxlanılmışdır. Verilən sualları əsəbi halda cavablandırır, qollarındakı kəsiklərin səbəbini açıqlamaq istəmir, «nə olsun ki?» sualını verir, sonra «kəsəndə sakitləşirəm, belə lazımdır» – deyir. Xəstənin əhvali-ruhiyyə fonu dəyişkəndir, emosional cəhətdən qeyri-sabitdir. Psixoproduktiv simptomatika aşkar olunmur. İntellekt və yaddaşı yaşına və aldığı təhsilə uyğun gəlir.

Diaqnostika metodları və taktikası

Diaqnostika metodları və taktikası qismində aşağıdakılardan yararlanmaq daha məqsədəuyğundur:

– klinik müsahibə götürülməklə ətraflı anamnez toplanması (dolğun anamnestik məlumat əldə edilməsi);

– ətraflı psixi statusun olması;

– klinik müşahidə aparılması;

– şöbədaxili müayinə və müşahidə nəticələrinin nəzərə alınması;

– xəstənin alkoholdan, narkotik vasitələrdən və digər zərərli psixoaktiv maddələrdən istifadə edib-etməməsinin hərtərəfli yoxlanılması və dərindən araşdırılması;

– psixoloji müayinə testlərinin aparılması.

Klinik diaqnoz

Emosional davamsız şəxsiyyət pozuntusu, impulsiv tip (F60.30).

Ən optimal müalicə taktikası

Emosional davamsız şəxsiyyət pozuntusunun impulsiv tipinin müalicəsi müxtəlif vasitə və metodlardan istifadə edilməklə kompleks şəkildə aparılmalıdır:

I. Qeyri-medikamentoz terapiya:

1. Şəxsin sosial münasibətlərinin bərpasına nail olmaq, onu tezliklə normal həyata qaytarmaq məqsədilə psixoterapevtik metodların tətbiq edilməsi: a) izahedici psixoterapiya aparılması (söhbətin bacarıqla təşkil olunması); b) təlqin altında hipnozun peşəkarcasına həyata keçirilməsi; c) bədii tiplərdə (məsələn, davamsız, oyanıqlı formalarda) autogen məşq səmərəli olmadığından belə hallarda imperativ təlqin üsullarının tətbiq edilməsi.

2. Sosial reabilitasiya (ictimai mühitə yenidən uyğunlaşma) tədbirlərinin görülməsi: a) mübahisəli məqamlarda şəxsiyyət pozuntulu insanla amansız davranmağın istisna olunması, imkan daxilində belə şəxsə güzəştə gedilməsi, ona qarşı ciddi və ədalətli münasibət bəslənilməsi; b) ailədaxili münbasibətlərinin düzgün qurulmasında dəstək nümayiş etdirilməsi; c) şəxsin məqsədəuyğun peşə seçməsində ona yardım göstərilməsi; ç) şəxsin əmək şəraitinin qaydaya salınması, zərurət yaranarsa vəzifəsinin dəyişdirilməsi, onun nisbətən uyğun olan və yüngül hesab edilən başqa işə göndərilməsi.

3. Tərbiyə vasitələrinin cəlb olunması.

4. Şəxsiyyət pozuntusunun gedişini ağırlaşdıra bilən xarici zərərli faktorlara qarşı ciddi mübarizə aparılması, xüsusən alkohollu içkilərin və başqa narkotiklərin qəbuluna qəti surətdə qadağa qoyulması, belə yollara heç bir vəchlə icazə verilməməsi.

5. Şəxsiyyət pozuntusunun dekompensasiya halına keçməsi zamanı şəxsin dispanser nəzarəti altına alınması.

II. Medikamentoz terapiya:

1. Anksiolitiklərlə müalicə aparılması, məsələn, trioksazin (sedoksazin), meprobamat (andaksin), oksazepam (tazepam), medazepam (rudotel) və başqaları;

2. Antidepressantlarla müalicə aparılması, məsələn, amitriptilin (triptizol), trimipramin (herfonal), klomipramin (anafranil), pipofezin (azafen) və başqaları.

Məsələ 12. Böyrək xəstəliyinə görə hərbi xidmətdən azad edilmiş 34 yaşlı kişi

Həyat anamnezi (anamnesis vitae). Müayinə olunan şəxs 34 yaşlı subay kişidir. Xəstə normal doğulmuş, məktəbə vaxtında getmiş, orta təhsilini bitirdikdən sonra institutda oxumuş, jurnalistika ixtisasına yiyələnmiş, lakin işləyə bilməmişdir. Somatik patologiyaya (böyrək xəstəliyinə) görə hərbi xidmətdən azad edilmişdir.

Xəstəlik anamnezi (anamnesis morbi). Xəstə baş ağrısı, əsəbilik və yuxusuzluqdan şikayətlənir. Nəslində ruhi xəstəliklərin olmasını inkar edir. Anasının dediyinə görə, 5 yaşında olarkən yüksək temperatur fonunda bir dəfə qıcolması olmuş, təcili yardım göstərildikdən sonra belə hal təkrar baş verməmişdir. 2004-cü ildə xəstə bir neçə dəfə kəskin respirator xəstəlik və tonzillitlə xəstələndiyini qeyd etmiş, elə həmin ilin iyun ayının 3-də gecə yuxuda olarkən onda qıcolma tutması müşahidə edilmiş, tutma bir saatdan sonra yenidən təkrarlanmış, təcili yardım xidməti çağırılmış, müayinə zamanı arterial təzyiqin yüksəlməsi (180–100 millimetr civə sütunu olması) aşkarlanmış, bundan sonra Bakı şəhəri 2 saylı klinik psixiatriya xəstəxanasının nevroloji şöbəsinə yerləşdirilərək orada müayinə və müalicəsi aparılmışdır. Sonralar xəstə bir neçə il nevroloqun müalicəsini almış, sonra psixiatrın nəzarətinə götürülmüşdür. Xəstə periodik olaraq (2–3 ildən bir) qıcolma tutmaları və psixi vəziyyəti (şəxsiyyət dəyişikliyi) ilə əlaqədar olaraq stasionar müalicə almışdır. Xəstə hal-hazırda antikonvulsant (qıcolma əleyhinə), nootrop, B qrupu vitaminləri kimi preparatlar qəbul edir.

Psixi status (status psychicus). Axırıncı dəfə stasionara müayinəyə daxil olarkən düşüncəsi pozulmamış, özünə, zamana və məkana bələdliyi saxlanılmışdır. Xəstə əsəbi, çox qıcıqlı, hövsələsiz görünür, ona ünvanlanan suallara cavab verərkən müfəssəlliyə meyl etdiyi dərhal nəzərə çarpır, emosional labillik qeyd olunur. Xəstə son vaxtlar yaddaşının zəiflədiyini söyləyir.

Somatik status (status somaticus). Fiziki müayinə zamanı somatik cəhətdən heç bir patoloji dəyişiklik aşkar edilmir. Orta boylu, normal bədən quruluşludur. İlkin tibbi müayinə zamanı daxili orqanları tərəfdən nəzərə çarpan kobud patologiya qeyd olunmur.

Nevroloji status (status neurologicus). Nevroloji müayinə zamanı mərkəzi sinir sistemi tərəfdən mikrosimptomatika qeyd olunur.

Qanın analizində və digər laborator müayinələrdə patologiya aşkar edilmir. Elektroensefaloqrafiya müayinəsi zamanı sol ənsə, alın və ön təpə paylarında yüngül paroksizmal aktivlik müşahidə olunur.

Diaqnostika metodları və taktikası

Diaqnostika metodları və taktikası qismində aşağıdakılardan yararlanmaq daha məqsədəuyğundur:

– klinik müsahibə götürülməklə ətraflı anamnez toplanması (dolğun anamnestik məlumat əldə edilməsi);

– ətraflı psixi statusun olması;

– klinik müşahidə aparılması;

– şöbədaxili müayinə və müşahidə nəticələrinin nəzərə alınması;

– xəstənin alkoholdan, narkotik vasitələrdən və digər zərərli psixoaktiv maddələrdən istifadə edib-etməməsinin hərtərəfli yoxlanılması və dərindən araşdırılması;

– elektroensefaloqrafiya (yuxu zamanı EEQ yaxşı olardı);

– elektrokardioqrafiya (EKQ);

– zərurət yaranarsa kompüter tomoqrafiyası.

Klinik diaqnoz

Üzvi mənşəli şəxsiyyət pozuntusu (F07.0 və G40)

Ən optimal müalicə taktikası

1. Antikonvulsantlar (qıcolma əleyhinə dərman preparatları) vasitəsilə medikamentoz terapiya. Zərurət yaranarsa, antikonvulsantlar kombinasiya halında təyin edilir.

2. Digər vasitələr: a) nootroplar (fenibut, pantoqam); b) anksiolitiklər; c) vitaminoterapiya (əsasən B qrupu vitaminləri).

Məsələ 13. Ağlını çox tez itirən kişi

Müayinə olunan şəxs 55 yaşlı kişidir. Həkimə müraciət edən pasiyentin müayinəsi zamanı onda yaddaş zəifliyinin dərinləşməsi, yeni materialın yadda saxlanılmaması, əvvəllər yadda saxlanılan informasiyanın reproduksiyasının pozulması, xəstənin harada yaşadığını, nə etdiyini, yaxınlarının adlarını unutmağa başladığı, belə halların onun gündəlik həyat tərzinin məhsuldarlığına təsir etdiyi aşkarlanır. Obyektiv olaraq xəstədə apraksiya, apatiya, səbəbsiz əsəbilik müşahidə olunur. Laborator testlərin nəticələrinin və arterial qan təzyiqinin normal olduğu müəyyənləşir. Anamnestik məlumatlara əsasən xəstənin zərərli vərdişlərinin olmadığı qənaətinə gəlinir. Əvvəllər psixi pozuntu müşahidə edilməmiş və heç vaxt psixiatrın müayinəsində olmamış xəstədə son bir il müddətində əlamətlərin artdığı aşkara çıxır.

Diaqnostika metodları və taktikası

Diaqnostika metodları və taktikası qismində aşağıdakılardan yararlanmaq daha məqsədəuyğundur:

– klinik müsahibə götürülməklə ətraflı anamnez toplanması (dolğun anamnestik məlumat əldə edilməsi);

– ətraflı psixi statusun olması;

– klinik müşahidə aparılması;

– şöbədaxili müayinə və müşahidə nəticələrinin nəzərə alınması;

– xəstənin alkoholdan, narkotik vasitələrdən və digər zərərli psixoaktiv maddələrdən istifadə edib-etməməsinin hərtərəfli yoxlanılması və dərindən araşdırılması;

– klinik dəqiqləşdirmə və diferensial diaqnostika naminə psixi statusun qiymətləndirilməsinin qısa şkalasından (Mini Mental State Examination) – psixotik pozuntuların qısa qiymətləndirilmə cədvəlinin doldurulması metodundan istifadə edilməsi;

– zərurət yaranarsa əlavə olaraq baş beyinin maqnit-rezonans tomoqrafiyası kimi klinik müayinə metodundan istifadə edilməsi (Alsheymer xəstəliyi üçün beyinin gicgah və təpə paylarının zədələnməsi və xolinergik neyronların çatışmazlığı xarakterikdir);

– qamma-tomoqrafiya (birfotonlu emissiyalı kompüter tomoqrafiyası; qeyd edək ki, hazırda Alsheymer xəstəliyinin diaqnostikası üçün ən effektli olan müayinə metodudur);

– neyrokimyəvi analiz (Alsheymer xəstəliyi zamanı baş verən neyrokimyəvi dəyişikliklərə asetilxolintransferaza fermentinin, asetilxolinin, həmçinin digər neyrotransmitterlərin miqdarının azalması aiddir).

Alsheymer xəstəliyi zamanı demensiya tədricən artan ağıl zəifliyi ilə səciyyələnir.

Klinik diaqnoz

Alsheymer xəstəliyi zamanı erkən başlayan demensiya (F00.0 və G30.0†).

Ən optimal müalicə taktikası

Alsheymer xəstəliyini müalicə etmək üçün aşağıdakı dərman vasitələrindən istifadə olunur:

1. Geriyə dönən təsirə malik yeni antixolinesteraz maddələr: a) akridinlər (takrin, velnakrin); b) xinolinlər (amiridin); c) piperidinlər (donepezil);

2. N-metil-D-aspartat-qlutamat reseptorlarının selektiv blokatoru: memantin.

Takrin asetilxolinin parçalanmasının qarşısını almağa kömək edən vasitədir.

Amiridin yaddaş pozuntularını azaltmaq üçün işlənən preparatdır.

Donepezil neyronların deqradasiyasının törətdiyi simptomların ifadəliliyini azaltmaq üçün lazım gəlir. Donepezilin üstün cəhətlərinə metabolitinin olmaması, asetilxolintransferazaya münasibətdə nisbi selektiv təsirə malik olması, sinir sistemi hüdudundan kənarda minimal aktivlik göstərməsi aiddir.

Memantin antiparkinsonik dofaminergik preparatlardan biridir. Onun təsir mexanizmi qlutamatergik neyroöütürülməni modullaşdırması ilə əlaqədardır. Müalicədə memantinin dozasının artırılması zəruridir. Memantinin dozalanma qaydası: birinci həftə – səhər 5 mq; ikinci həftə – səhər 5 mq və günorta 5 mq; üçüncü həftə – səhər 10 mq və günorta 5 mq; dördüncü həftə – səhər 10 mq və günorta 10 mq.

Məsələ 14. 63 yaşlı unutqan qadın

Müayinə olunan şəxs 63 yaşlı qadındır. Xəstənin cəlb olunduğu klinik müayinələrin nəticələri onun baş beyninin ocaqlı zədələnməsini sübut edir. Maqnit-rezonans tomoqrafiyası müayinəsi zamanı lakunar zədələnmələr, beyinin alın payında atrofik dəyişikliklər aşkar olunur. Xəstənin şikayətlərinə əsasən yaddaşın pozulması, diqqətin yayınması, planlaşdırma qabiliyyətinin itirilməsi, təfəkkürün ləngiməsi, əhvali-ruhiyyəsinin dəyişkən olması və belə halların onun həyat fəaliyyətinə mənfi təsir etdiyi müəyyənləşir. Sayıqlama və hallüsinasiya kimi psixotik əlamətlər aşkar olunmur. Qohumlarının dediyinə görə, xəstə məişət əşyalarının yerini və ətrafında olan insanlar tərəfindən deyilmiş hər hansı informasiyanı unutmağa başladığından mövcud vəziyyət kənar şəxslərin köməyi olmadan onun gündəlik həyatda fəaliyyət göstərməsini çətinləşdirir. Xəstə evdə ancaq asan işləri icra edə bilir, onun maraqları məhdudlaşır.

Diaqnostika metodları və taktikası

Diaqnostika metodları və taktikası qismində aşağıdakılardan yararlanmaq daha məqsədəuyğundur:

– klinik müsahibə götürülməklə ətraflı anamnez toplanması (dolğun anamnestik məlumat əldə edilməsi);

– ətraflı psixi statusun olması;

– klinik müşahidə aparılması;

– şöbədaxili müayinə və müşahidə nəticələrinin nəzərə alınması;

– xəstənin alkoholdan, narkotik vasitələrdən və digər zərərli psixoaktiv maddələrdən istifadə edib-etməməsinin hərtərəfli yoxlanılması və dərindən araşdırılması;

– klinik dəqiqləşdirmə və diferensial diaqnostika naminə psixi statusun qiymətləndirilməsinin qısa şkalasından (Mini Mental State Examination) – psixotik pozuntuların qısa qiymətləndirilmə cədvəlinin doldurulması metodundan istifadə edilməsi;

– zərurət yaranarsa əlavə olaraq baş beyinin maqnit-rezonans tomoqrafiyası kimi klinik müayinə metodundan istifadə edilməsi (Alsheymer xəstəliyi üçün beyinin gicgah və təpə paylarının zədələnməsi və xolinergik neyronların çatışmazlığı xarakterikdir);

– qamma-tomoqrafiya (birfotonlu emissiyalı kompüter tomoqrafiyası; qeyd edək ki, hazırda Alsheymer xəstəliyinin diaqnostikası üçün ən effektli olan müayinə metodudur);

– neyrokimyəvi analiz (Alsheymer xəstəliyi zamanı baş verən neyrokimyəvi dəyişikliklərə asetilxolintransferaza fermentinin, asetilxolinin, həmçinin digər neyrotransmitterlərin miqdarının azalması aiddir).

Alsheymer xəstəliyi zamanı demensiya tədricən artan ağıl zəifliyi ilə səciyyələnir.

Klinik diaqnoz

Alsheymer xəstəliyi zamanı erkən başlayan demensiya (F00.0 və G30.0†).

Ən optimal müalicə taktikası

Alsheymer xəstəliyini müalicə etmək üçün aşağıdakı dərman vasitələrindən istifadə olunur:

1. Geriyə dönən təsirə malik yeni antixolinesteraz maddələr: a) akridinlər (takrin, velnakrin); b) xinolinlər (amiridin); c) piperidinlər (donepezil);

2. N-metil-D-aspartat-qlutamat reseptorlarının selektiv blokatoru: memantin.

Takrin asetilxolinin parçalanmasının qarşısını almağa kömək edən vasitədir.

Amiridin yaddaş pozuntularını azaltmaq üçün işlənən preparatdır.

Donepezil neyronların deqradasiyasının törətdiyi simptomların ifadəliliyini azaltmaq üçün lazım gəlir. Donepezilin üstün cəhətlərinə metabolitinin olmaması, asetilxolintransferazaya münasibətdə nisbi selektiv təsirə malik olması, sinir sistemi hüdudundan kənarda minimal aktivlik göstərməsi aiddir.

Memantin antiparkinsonik dofaminergik preparatlardan biridir. Onun təsir mexanizmi qlutamatergik neyroöütürülməni modullaşdırması ilə əlaqədardır. Müalicədə memantinin dozasının artırılması zəruridir. Memantinin dozalanma qaydası: birinci həftə – səhər 5 mq; ikinci həftə – səhər 5 mq və günorta 5 mq; üçüncü həftə – səhər 10 mq və günorta 5 mq; dördüncü həftə – səhər 10 mq və günorta 10 mq.

Məsələ 15. Alsheymer tipli demensiyadan əziyyət çəkən 63 yaşlı mühasib qadın

Həyat anamnezi (anamnesis vitae). Müayinə olunan şəxs 63 yaşlı qadındır. İrsiyyətində psixi xəstəlik aşkara çıxır, belə ki, xəstənin anasının vaxtilə ağıl zəifliyindən əziyyət çəkdiyi məlum olur. Xəstə qulluqçu ailəsində böyümüşdür, iki bacısı və bir qardaşı vardır. Uşaqlıqda inkişafca həmyaşıdlarından geri qalmamış, məktəbə 7 yaşında getmiş, təhsilə maraq göstərmişdir. Dəqiq fənnlərlə daha çox maraqlanmış, onillik orta məktəbi bitirdikdən sonra Universitetin maliyyə-mühasib fakültəsinə daxil olmuşdur. Universiteti yaxşı oxumuş, oradakı təhsilini başa çatdırdıqdan sonra neftayırma zavodunda mühasib vəzifəsində əmək fəaliyyətinə başlamış, 23 yaşında ailə qurmuşdur, iki oğlu vardır. Xasiyyətcə məsuliyyətli və işini sevən bir qadın olmuş, qohumları və iş yoldaşları ilə mülayim münasibət saxlamış, rəfiqələri ilə əlaqələrini kəsməmişdir. Artıq üç ildir ki, pensiyaya çıxmışdır. Qohumlarının və iş yoldaşlarının dediklərinə görə, pensiyaya çıxmaq yaşına bir neçə il qalmış işində çətinliklər yaranmağa başlamışdır. Onlar bunu qadının yaşa dolması ilə əlaqələndirmişdilər. Hal-hazırda həyat yoldaşı ilə birlikdə yaşayır. Heç bir işlə məşğul olmur. Zərərli vərdişləri inkar edir. Keçirdiyi xəstəliklərdən uşaq infeksiyalarını və soyuqdəymələri xatırlayır. Altı yaşı olanda yüngül şəkildə A hepatitini (Botkin xəstəliyini) keçirmişdir. Vərəm və dəri-zöhrəvi xəstəlikləri aşkar olunmamışdır. Heç vaxt məhkum edilməmişdir.

Xəstəlik anamnezi (anamnesis morbi). 3–4 il olar ki, xəstəliyi başlamışdır. Əvvəlcə yüngül dərəcəli həyəcanlı-depressiv simptomatika üstünlük təşkil edirdi. Sonra tədricən yaddaş pozuntusu dominant mövqeyə keçməyə başlamışdır. Hal-hazırda fiksasion amneziya müşahidə olunur. Bundan başqa, xəstədə amnestik afaziya və aqrafiya inkişaf etməyə başlamışdır. Öz vəziyyətinə qarşı laqeydlik formalaşmış və getdikcə artmışdır.

Somatik status (status somaticus). Fiziki müayinə zamanı somatik cəhətdən heç bir patoloji dəyişiklik aşkar edilmir. Orta boylu, normal bədən quruluşludur, lakin dərisinin rəngi bir qədər avazımışdır. İlkin tibbi müayinə zamanı daxili orqanları tərəfdən nəzərə çarpan kobud patologiya qeyd olunmur.

Nevroloji status (status neurologicus). Nevroloji müayinə zamanı mərkəzi sinir sistemi tərəfdən nəzərə çarpan kobud üzvi patologiya aşkarlanmır.

Psixi status (status psychicus). Düşüncəsi pozulmamışdır, özünə, zamana və məkana bələdliyi saxlanılmışdır. Ünsiyyətə rahat daxil olur, suallara cavab verir. Obyektiv olaraq hallusinasiya və sayıqlama aşkar edilmir.

Laborator müayinələr qanda sianokobalamin (B12 vitamini) və fol turşusunun (B9 vitamini) miqdarının azaldığını göstərir.

Diaqnostika metodları və taktikası

Diaqnostika metodları və taktikası qismində aşağıdakılardan yararlanmaq daha məqsədəuyğundur:

– klinik müsahibə götürülməklə ətraflı anamnez toplanması (dolğun anamnestik məlumat əldə edilməsi);

– ətraflı psixi statusun olması;

– klinik müşahidə aparılması;

– şöbədaxili müayinə və müşahidə nəticələrinin nəzərə alınması;

– xəstənin alkoholdan, narkotik vasitələrdən və digər zərərli psixoaktiv maddələrdən istifadə edib-etməməsinin hərtərəfli yoxlanılması və dərindən araşdırılması;

– klinik dəqiqləşdirmə və diferensial diaqnostika naminə psixi statusun qiymətləndirilməsinin qısa şkalasından (Mini Mental State Examination) – psixotik pozuntuların qısa qiymətləndirilmə cədvəlinin doldurulması metodundan istifadə edilməsi;

– zərurət yaranarsa əlavə olaraq baş beyinin maqnit-rezonans tomoqrafiyası kimi klinik müayinə metodundan istifadə edilməsi (Alsheymer xəstəliyi üçün beyinin gicgah və təpə paylarının zədələnməsi və xolinergik neyronların çatışmazlığı xarakterikdir);

– qamma-tomoqrafiya (birfotonlu emissiyalı kompüter tomoqrafiyası; qeyd edək ki, hazırda Alsheymer xəstəliyinin diaqnostikası üçün ən effektli olan müayinə metodudur);

– neyrokimyəvi analiz (Alsheymer xəstəliyi zamanı baş verən neyrokimyəvi dəyişikliklərə asetilxolintransferaza fermentinin, asetilxolinin, həmçinin digər neyrotransmitterlərin miqdarının azalması aiddir).

Alsheymer xəstəliyi zamanı demensiya tədricən artan ağıl zəifliyi ilə səciyyələnir.

Klinik diaqnoz

Alsheymer xəstəliyi zamanı erkən başlayan demensiya (F00.0 və G30.0†).

Ən optimal müalicə taktikası

Alsheymer xəstəliyini müalicə etmək üçün aşağıdakı dərman vasitələrindən istifadə olunur:

1. Geriyə dönən təsirə malik yeni antixolinesteraz maddələr: a) akridinlər (takrin, velnakrin); b) xinolinlər (amiridin); c) piperidinlər (donepezil);

2. N-metil-D-aspartat-qlutamat reseptorlarının selektiv blokatoru: memantin.

Takrin asetilxolinin parçalanmasının qarşısını almağa kömək edən vasitədir.

Amiridin yaddaş pozuntularını azaltmaq üçün işlənən preparatdır.

Donepezil neyronların deqradasiyasının törətdiyi simptomların ifadəliliyini azaltmaq üçün lazım gəlir. Donepezilin üstün cəhətlərinə metabolitinin olmaması, asetilxolintransferazaya münasibətdə nisbi selektiv təsirə malik olması, sinir sistemi hüdudundan kənarda minimal aktivlik göstərməsi aiddir.

Memantin antiparkinsonik dofaminergik preparatlardan biridir. Onun təsir mexanizmi qlutamatergik neyroöütürülməni modullaşdırması ilə əlaqədardır. Müalicədə memantinin dozasının artırılması zəruridir. Memantinin dozalanma qaydası: birinci həftə – səhər 5 mq; ikinci həftə – səhər 5 mq və günorta 5 mq; üçüncü həftə – səhər 10 mq və günorta 5 mq; dördüncü həftə – səhər 10 mq və günorta 10 mq.

Məsələ 16. «Heç bir probleminin olmadığını» bildirən 65 yaşlı yaddaşsız qadın

Müayinə olunan şəxs 65 yaşlı qadındır. Xəstə qan təzyiqinin yüksəlməsi, ataksiya, ümumi zəiflik, nitqində problem yaranması, unutqanlıq, köhnə məlumatlar dəqiq xatırlandığı halda yeni informasiyanın yadda qalmaması, diqqətin yayınması kimi əlamətlərə görə nevroloqa müraciət edir, sonuncu tərəfindən psixiatrik müayinə üçün göndərilir. Maqnit-rezonans tomoqrafiyası müayinəsi zamanı kortikal infarkt, lakunar zədələnmələr, beyinin ağ maddəsində dəyişikliklər aşkar olunur. Keçirilən laborator testlərin nəticələri yaşa uyğun gəlir. Psixopatoloji müayinə zamanı məkan bələdliyinin pozulduğu, xəstənin ünsiyyətə həvəslə daxil olmasına baxmayaraq söhbət zamanı ardıcıllığı idarə edə bilmədiyi, yaxın adamlarının adlarını səhv saldığı, məsələn, oğluna həyat yoldaşının adı ilə müraciət etdiyi, əhvali-ruhiyyəsinin dəyişkən olduğu və kövrəkliyə meyl etdiyi müəyyənləşir. Hallüsinasiya və sayıqlama kimi kəskin produktiv simptomların qeydə alınmadığı xəstə «heç bir probleminin olmadığını» bildirir.

Diaqnostika metodları və taktikası

Diaqnostika metodları və taktikası qismində aşağıdakılardan yararlanmaq daha məqsədəuyğundur:

– klinik müsahibə götürülməklə ətraflı anamnez toplanması (dolğun anamnestik məlumat əldə edilməsi);

– ətraflı psixi statusun olması;

– klinik müşahidə aparılması;

– şöbədaxili müayinə və müşahidə nəticələrinin nəzərə alınması;

– xəstənin alkoholdan, narkotik vasitələrdən və digər zərərli psixoaktiv maddələrdən istifadə edib-etməməsinin hərtərəfli yoxlanılması və dərindən araşdırılması;

– klinik dəqiqləşdirmə və diferensial diaqnostika naminə psixi statusun qiymətləndirilməsinin qısa şkalasından (Mini Mental State Examination) – psixotik pozuntuların qısa qiymətləndirilmə cədvəlinin doldurulması metodundan istifadə edilməsi;

– zərurət yaranarsa əlavə olaraq baş beyinin maqnit-rezonans tomoqrafiyası kimi klinik müayinə metodundan istifadə edilməsi;

– qamma-tomoqrafiya (birfotonlu emissiyalı kompüter tomoqrafiyası).

Arterial təzyiqin yüksək olması, dəyişikliklərin əsasən qabıqda baş verməsi (kortikal infarkt), həmçinin beyinin ağ maddəsində müşahidə edilməsi vaskulyar demensiyaya dəlalət edir. Lakin Alsheymer xəstəliyi zamanı gec başlayan demensiya (F00.1 və G30.1†) ilə diferensial diaqnostika aparılmalıdır.

Klinik diaqnoz

Əsasən qabıqda baş verən multiinfarkt dəyişiklikli vaskulyar demensiya (F01.1).

Ən optimal müalicə taktikası

I. Qeyri-medikamentoz müdaxilə:

1. Demensiyalı xəstələrin həyat keyfiyyətinin yaxşılaşdırılmasında rol oynayan tədbirlər: a) gündəlik həyat fəaliyyətinin səmərəli və məqsədəuyğun təşkilinə yönələn müxtəlif davranış metodlarından istifadə olunması; b) gündəlik rejimə ciddi riayət olunması; c) sağlam qidalanma şərtlərinə düzgün əməl edilməsi; ç) aqressiya və depressiyanın büruzə verməsi istiqamətində müalicə rejimi üzərində nəzarətin həyata keçirilməsi.

2. Koqnitiv stimulyasiya tədbirləri: a) nitq funksiyalarının məşq etdirilməsi; b) simaların fotoşəkillərlə tanınması; c) lazımi əşyaların adlarının yadda saxlanılması.

3. Ətraf mühitin sağlamlaşdırıcı təsir bağışlaması üçün müvafiq şəraitin təşkil edilməsi: a) işıqlandırma, vanna, xalı örtüklər və digər vasitələr hesabına adaptasiyanın yüksəldilməsi; b) təhlükəsizliyin təmin edilməsi və onun qorunması; c) stresin azaldılması üçün əlverişli şəraitin yaradılması.

4. Multisensor stimulyasiya tədbirləri: a) aromaterapiya; b) musiqi terapiyası; c) işıq terapiyası.

5. Reallığa əsaslanmış terapiya;

6. Fiziki tapşırıqlar;

7. İstirahətlə bağlı olan fəaliyyət.

II. Medikamentoz müdaxilə.

1. Asetilxolinesterazanın inhibitorları – donepezil, qalantamin və rivastiqmin;

2. N-metil-D-aspartat reseptorlarının antaqonistləri – memantin (donepezil və memantin ayrılıqda, yaxud birgə təyin edilə bilər);

3. Antidepressantlar – serotoninin intraneyronal udulmasının selektiv inhibitorları (sertralin, essitalopram, fluvoksamin), ajitasiyalı depressiyanın əlamətləri aşkar olunmuş demensiyalı xəstələrə trazodon;

4. Antipsixotiklər (psixotik simptomlar olan demensiyalı xəstələrdə yalnız bir antipsixotik preparat minimal effektiv dozada 3–6 həftədən çox olmayan müddətə təyin edilməlidir);

5. Digər dərman vasitələri – asetilsalisil turşusunun kardioloji variantının (aspirin), beyin qan dövranını yaxşılaşdırmaq üçün niserqolin.

Məsələ 17. Qızı xronik psixi pozuntudan əziyyət çəkən alim

Həyat anamnezi (anamnesis vitae). Müayinə olunan şəxs 1951-ci il təvəllüdlü kişidir. İrsiyyəti ruhi xəstəliklərlə ağırlaşmamışdır. Lakin xəstənin qızı xronik psixi pozuntudan əziyyət çəkir. Xəstə kasıb ailədə böyümüşdür, altı qardaş və bir bacı olublar. İlkin inkişafına görə yaşıdlarından geri qalmamışdır. Anadan vaxtında olmuş, məktəbə vaxtında getmiş, doqquzuncu sinfi bitirmişdir. Məktəbdə zəhmətkeşliyi və səliqəliliyi ilə fərqlənmiş, dərslərini həvəslə hazırlamış, yaxşı oxumuşdur. Əvvəlcə peşə məktəbini, sonra Universiteti bitirmiş, bunun ardınca aspiranturaya qəbul olunmuş, qısa müddətdə dissertasiyanı uğurla müdafiə etmişdir. 51–54 yaşlarında Elmi-Tədqiqat İnstitutunda müdir müavini vəzifəsində işləmişdir. Hal-hazırda psixi xəstəliyi ilə əlaqədar olaraq işləmir, ikinci qrup əlildir. Ailəlidir, iki övladı vardır. Keçirdiyi xəstəliklərdən uşaqlıq dövrü infeksion xəstəliklərini və soyuqdəymələri xatırlayır. 1984-cü ildə huşunun itirilməsilə nəticələnən kəllə-beyin travması almış və stasionarda müalicə almışdır.

Xəstəlik anamnezi (anamnesis morbi). Xəstənin şəxsiyyət strukturunda hər zaman psixastenik əlamətlər (təşviş içərisində qalma, utancaqlıq, özünə güvənsizlik, təsirlilik) qeyd olunmuşdur. Həmin əlamətlər xəstəyə xas olan müsbət keyfiyyətlərlə, ilk növbədə zəhmətkeşlik, vicdanlılıq, səliqəlilik, perfeksionizmə meyllilik, əla oxuma və gərgin iş rejimini ciddi şəkildə gözləmə ilə kompensasiya olunmuşdur. Xəstə demək olar ki, bütün elmi fəaliyyəti dövründə özünü yeni layihələrə həsr etmiş və onları həyata keçirməyə çalışmışdır. Bununla bərabər, rəhbərlik və yaxud işçilərilə ünsiyyətdə olarkən, publika qarşısında çıxış edərkən hər zaman narahat və təşvişli olduğunu bildirmişdir. Yalnız gərgin iş prosesi hesabına özünə inamsızlıqla bacara bilmiş, məhz belə bir yolla özünü idarə etməyə çalışmışdır. Vəzifəyə təyin olunduqdan sonra özünə inamsızlığın və təşviş hissinin gücləndiyini, geniş auditoriya qarşısında çıxış etməkdən qaçdığını, «yersiz» ifadələr deyəcəyindən və mətni unudacağından qorxduğunu bildirmişdir. İş prosesində yaranan hər bir cüzi problem xəstədə təşviş hissinə səbəb olur. İşdən azad ediləcəyi haqqında sarışan fikirlər yaranmışdır. Heç bir səbəb olmadan evdən çıxmaqdan qorxur, günün çox hissəsini yataqda keçirir, arabir yataqdan qəflətən qalxaraq evdə gəzişir, əllərilə başını tutur, «dəhşət» sözünü təkrarən deyir, onun belə davranışı hərdənbir ajitasiya ilə müşayiət olunur. Xəstə ilk dəfə həmin şikayətlərlə psixiatriya xəstəxanasına yerləşdirilir. Diazepam testi müsbət nəticə verir (preparat təyin edildikdə simptomlar aradan götürülür və xəstə öz vəziyyəti haqqında danışa bilir). Söhbət zamanı xəstə öz vəziyyətinə bir qədər tənqidlə yanaşır, lakin özü ilə bacara bilmədiyini boynuna lır. Müayinə zamanı diqqətsizlik, hipomneziya (yaddaşın zəifləməsi), şəxsiyyətin psixastenik əlamətləri, münasibət ideyalarının yaranmasına meyllilik qeyd olunur. Əhvali-ruhiyyəsi kəskin şəkildə enən və yeməkdən imtina edən xəstədə tədricən nihilistik mövzulu ipoxondrik ideyalar əmələ gəlmişdir. Belə ki, xəstə «bağırsağının atrofiyaya uğradığını», «beyninin quruduğunu» iddia edir. Stasionar müalicəsindən sonra vəziyyəti yaxşılaşdığından evə yazılır. Sonuncu hospitalizasiya zamanı müalicəyə rezistent depressiv simptomatika aşkar olunur.

Somatik status (status somaticus). Koronar damarların aterosklerozu, stenokardiya, katarakt, damar ensefalopatiyası aşkar olunur.

Nevroloji status (status neurologicus). Nevroloji müayinə zamanı damar mənşəli nevroloji simptomatika müəyyən edilir.

Psixi status (status psychicus). Düşüncəsi pozulmamışdır, öz vəziyyətində, zamanda və məkanda bələdliyi saxlanılmışdır. Ünsiyyətə həvəssiz daxil olur. Suallara cavab verərkən üzündə kədər ifadəsi qeyd edilir. Xəstə göz kontaktı qurmaqdan çəkinir. Narahat görünən və daxili gərginliyi dərhal nəzərə çarpan xəstə suallara fasilələrlə qısa cavablar verir. Təfəkkürü ləng, yaddaşı zəif olan xəstə özünü günahlandırma və mənliyini alçaltma məzmunlu sayıqlama fikirləri bildirir, «mənə görə ailəmi küçəyə atacaqlar», «yetişdirdiyim nəvəm savadsız olacaq» – deyir, müalicəsi olmayan yoluxucu bir xəstəliyə tutulduğunu iddia edir, bu səbəbdən ətrafdakıların ona «pis gözlə» baxdıqlarını, onun barəsində danışdıqlarını bildirir. Əhvali-ruhiyyə fonu enmiş olan xəstə gələcək həyatında heç bir perspektiv görmədiyini bəyan edir. Onun öz vəziyyətinə qarşı tənqidi münasibəti yoxdur.

Diaqnostika metodları və taktikası

Diaqnostika metodları və taktikası qismində aşağıdakılardan yararlanmaq daha məqsədəuyğundur:

– klinik müsahibə götürülməklə ətraflı anamnez toplanması (dolğun anamnestik məlumat əldə edilməsi);

– klinik müşahidə aparılması;

– şöbədaxili müayinə və müşahidə nəticələrinin nəzərə alınması;

– Hamiltonun depressiya reytinqi cədvəli (Hamilton depression rating scale);

– xəstənin özü tərəfindən depressiya epizodunun qiymətləndirilməsi üçün Zanq cədvəli.

Klinik diaqnoz

Psixotik əlamətlərlə gedən ağır dərəcəli depressiya epizodu (F32.3)

Ən optimal müalicə taktikası

1. Antipsixotiklər, antidepressantlar və normotimiklərlə medikamentoz terapiya;

2. Koqnitiv-davranış psixoterapiyası.

Məsələ 18. İntihara cəhd etmiş 21 yaşlı kişi

Həyat anamnezi (anamnesis vitae). Xəstə 21 yaşlı kişidir. İrsiyyətində psixi xəstəlik aşkara çıxır, belə ki, xəstənin atasının vaxtilə depressiyadan əziyyət çəkdiyi və intihar etməklə dünyasını dəyişdiyi məlum olur. Xəstə qulluqçu ailəsində böyümüşdür, iki qardaşı və bir bacısı vardır. Uşaqlıqda inkişafca həmyaşıdlarından geri qalmamış, məktəbə 6 yaşında getmiş, təhsilə maraq göstərmiş, kafi oxumuşdur. Humanitar fənnlərlə daha çox maraqlanmış, məktəbin on birinci sinfini bitirdikdən sonra Universitetin coğrafiya fakültəsinə daxil olmuşdur. Xəstə iki dostu olduğunu bildirir. Bir müddət həvəskar kimi qaçışla məşğul olmuşdur. Tütün çəkir, spirtli içkiləri tək-tək hallarda və cüzi miqdarda qəbul edir. Universitetin birinci kursundan sonra təhsildə müvəffəqiyyətləri azalmağa başlamışdır. Keçirdiyi xəstəliklərdən uşaq infeksiyalarını və soyuqdəymələri xatırlayır. Doqquz yaşı olanda appendektomiya əməliyyatı keçirmişdir. Vərəm və dəri-zöhrəvi xəstəlikləri aşkar olunmamışdır. Xəstə heç vaxt məhkum edilməmişdir.

Xəstəlik anamnezi (anamnesis morbi). Şəxsiyyətin strukturunda yüngül depressiv daxilolmalar müşahidə edilmişdir. Üç ildir ki, psixi xəstəlikdən əziyyət çəkir. Xəstəliyi depressiv simptomatikanın üstünlük təşkil etməsilə keçirdi. Bu vəziyyətlə əlaqədar olaraq dəfələrlə stasionar və ambulator müalicə almışdır. Bir dəfə realizasiya olunmuş intihar cəhdi aydınlaşır (özünü asmaq istəmişdir).

Somatik status (status somaticus). Orta boylu, düzgün bədən quruluşludur. Boğazında köhnə çapıq yeri müşahidə olunur ki, bunun suisidal cəhd nəticəsində stranqulyasiya şırımının izi olduğu aydınlaşır. İlkin tibbi müayinə zamanı daxili orqanları tərəfdən kobud patologiya aşkar olunmur. Diurez və defekasiya aktlarının patologiyasız olduğu aydınlaşır. Arterial təzyiqi 120–80 millimetr civə sütunu, nəbzi dəqiqədə 80 vurğu olmuşdur.

Nevroloji status (status neurologicus). Nevroloji müayinə zamanı mərkəzi sinir sistemi tərəfdən nəzərə çarpan kobud üzvi patologiya aşkarlanmır.

Psixi status (status psychicus). Düşüncəsi pozulmamışdır, özünə, zamana və məkana bələdliyi saxlanılmışdır. Son zamanlar depressiv narahatlığına paranoid simptomatika da əlavə olunmağa başlamışdır. Vital qəm-qüssə müşahidə edilirdi. Xəstə tərəfindən müxtəlif antidepressantlar (amitriptilin, melipramin, essitalopram, venlafaksin, paroksetin və s.), antipsixotiklər (perisiazin, haloperidol, triftazin, risperidon, olanzapin və s.) və əhvali-ruhiyyə stabilizatorları (karbamazepin, natrium-valproat və lamotricin) istifadə olunmuşdur. Onlara qarşı pis həssaslıq olmuş, yaxud preparatların qəbulu çox çətin keçirilmişdir. Xəstənin əhvali-ruhiyyəsi aşağıdır, maraqlarını və zövq almaq qabiliyyətini itirmiş, diqqətini cəmləşdirmə səviyyəsi enmişdir. Xəstə özünü günahlandırma ideyaları söyləyir, özünə inamı enmişdir, gələcəyi pessimist şəkildə görür, yuxusu pozulmuşdur, qida qəbulundan imtina edir, intihar etməyə inadlı olduğu aşkar görünür.

Laborator müayinələrin nəticələri norma çərçivəsindədir.

Diaqnostika metodları və taktikası

Diaqnostika metodları və taktikası qismində aşağıdakılardan yararlanmaq daha məqsədəuyğundur:

– klinik müsahibə götürülməklə ətraflı anamnez toplanması;

– klinik müşahidə aparılması;

– Hamiltonun depressiya reytinqi cədvəli (Hamilton depression rating scale);

– xəstənin özü tərəfindən depressiya epizodunun qiymətləndirilməsi üçün Zanq cədvəli.

Klinik diaqnoz

Rekurrent depressiya pozuntusu, hazırda psixotik əlamətlərlə gedən ağır dərəcəli depressiv epizod (F33.3).

Ən optimal müalicə taktikası

Ən optimal müalicə taktikası: antidepressantlarla medikamentoz terapiya və koqnitiv-davranış psixoterapiyası. Şəxsin istəyi ilə üzərində elektrokonvulsiv terapiya keçirilə bilər (ümumilikdə 6–12 seans olmalı, onlar həftədə üç dəfə aparılmalıdır). Stasionar şəraitində müvafiq analizlərdən sonra pasiyentə əlavə olaraq tireoid hormonlarının təyin edilməsi üçün endokrinoloqla məsləhətləşmək lazımdır.

Məsələ 19. Yuxusu ərşə çəkilmiş 31 yaşlı işgüzar kişi

Həyat anamnezi (anamnesis vitae). Xəstə 31 yaşlı evli kişidir. Erkən inkişafı qüsursuz keçmişdir. Ali təhsillidir, hazırda müəllim işləyir.

Xəstəlik anamnezi (anamnesis morbi). 25 yaşında olarkən bir neçə həftə səbəbsiz qəmgin və kədərli olmuş, hər şeyə marağı sönmüş, heç kəsi görmək istəməmiş, evdən bayıra çıxmamışdır. Təqribən bir aydan sonra hər şey qaydaya düşmüş, müalicə üçün həkimə müraciət etməmişdir. Altı ay əvvəl əhvalı tədricən dəyişməyə başlamış, ümumi fəallığı günbəgün artmışdır. İşdə bütün tapşırıqları cəld və həvəslə icra etmiş, ən çətin məsələləri belə təkbaşına həll etməyə hazır olduğunu bildirmişdir. Bir neçə gündür ki, yuxusu tam pozulmuşdur, özünü lüzumsuz tərifləyir, ucadan danışır, qəhqəhə çəkməklə gülür, əvvəllər ona xas olmayan tərzdə nalayiq zarafatlar edir. Hal-hazırda heç bir müalicə qəbul etmir.

Somatik status (status somaticus). İlkin tibbi müayinə zamanı daxili orqanları tərəfdən nəzərə çarpan kobud patologiya qeyd olunmur. Bədən temperaturu 36,8 °C, arterial təzyiqi 140–80 millimetr civə sütunu olmuşdur.

Nevroloji status (status neurologicus). Nevroloji müayinə zamanı mərkəzi sinir sistemi tərəfdən nəzərə çarpan kobud üzvi patologiya aşkarlanmır.

Psixi status (status psychicus). Düşüncəsi pozulmamışdır, özünə, zamana və məkana (ətraf mühitə) bələdliyi saxlanılmışdır. Ünsiyyətə çox rahat daxil olur, həkimin suallarına cavab verir, çox danışır. Söhbət əsnasında tez-tez mətləbdən uzaqlaşır, başqa mövzulara keçir, arabir yerindən sıçrayaraq harasa getmək istəyir, bir yerdə qərar tutmur. Özünü xəstə hesab etmir, «sağlamlığından heç bir şikayətim yoxdur» – deyir. Xəstəxanaya gətirilməsində həyat yoldaşını təqsirləndirir. «Nə olsun ki, yatmıram, yuxuya ehtiyacım yoxdur, mən yorulmuram, necə işçi olduğumu iş yoldaşlarımdan soruşa bilərsiniz, hamının əvəzinə işləyirəm». Xəstə özünü hər şeydən razı kimi göstərir, xahiş edir ki, onu «elə bu dəqiqə evə buraxsınlar», çünki onu «böyük işlər» gözləyir. Şöbədə özünü şən və fəal aparır, ona aid olmayan söhbətlərə qoşulur, heç kəsə məhəl qoymadan təşəbbüsü öz əlinə almağa çalışır, hərəkətlərinə tənqidi münasibət bəsləmir.

Diaqnostika metodları və taktikası

Diaqnostika metodları və taktikası qismində aşağıdakılardan yararlanmaq daha məqsədəuyğundur:

– klinik müsahibə götürülməklə ətraflı anamnez toplanması (dolğun anamnestik məlumat əldə edilməsi);

– klinik müşahidə aparılması;

– şöbədaxili müayinə və müşahidə nəticələrinin nəzərə alınması;

– xəstənin alkoholdan, narkotik vasitələrdən və digər zərərli psixoaktiv maddələrdən istifadə edib-etməməsinin hərtərəfli yoxlanılması və dərindən araşdırılması;

– psixotik pozuntuların aşkarlanması və dəqiqləşdirilməsi üçün qısa psixiatrik qiymətləndirmə cədvəli (Brief Psychiatric Rating Scale) kimi üsuldan istifadə edilməsi;

– bipolyar affektiv pozuntunun maniakal epizodunun klinik qiymətləndirilməsi üçün Yanq cədvəlindən istifadə edilməsi.

Klinik diaqnoz

Bipolyar affektiv pozuntu (F31), psixotik simptomlarla gedən maniakal epizod (F31.2)

Ən optimal müalicə taktikası

Ən optimal müalicə taktikası: antimaniakal vasitələr (valproatlar, litium preparatları), benzodiazepin anksiolitikləri, psixotik simptomların mövcud olması zamanı antipsixotik vasitələr (olanzapin və yaxud risperidon) vasitəsilə medikamentoz terapiya.

Məsələ 20. Traktorçu kimi çalışan, tez-tez söyüş söyən və dava-dalaş salan 56 yaşlı qısqanc kişi

Həyat anamnezi (anamnesis vitae). Müayinə olunan şəxs M. 56 yaşlı kişidir. Klinik psixiatriya xəstəxanasına «kəskin psixotik hal» diaqnozu ilə gətirilmişdir. Nəslində psixi xəstə olan şəxs yoxdur. Erkən psixofiziki inkişafı adi olmuşdur. Orta məktəbə vaxtında getmiş, altı sinif bitirmiş, traktorçu peşəsinə yiyələnmiş, bir müddət konserv zavodunda işləmişdir. 35 ilə yaxındır ki, evlidir, dörd övladı vardır. Zərərli vərdişləri soruşulduqda arabir spirtli içki qəbul etdiyini bildirir, narkotik vasitələrdən istifadəni inkar edir. Yaşayış yerindən alınmış xasiyyətnamədə müsbət səciyyələndirilir. Mərkəzi rayon xəstəxanasında psixiatr və narkoloqun qeydiyyatında yoxdur. Bununla yanaşı, oğlanları atalarının on ildən artıq müddətdə həyat yoldaşına əsassız qısqandığını, evdə dava-dalaş saldığını, söyüş söydüyünü göstərirlər.

Xəstəlik anamnezi (anamnesis morbi). Pasiyent heç bir şikayət söyləmir. İki ay əvvəl M-nin oğlanları tərəfindən mərkəzi rayon xəstəxanasına nevroloqun qəbuluna aparılmış, lakin xəstə buna qəti etiraz etdiyindən müayinə olunmamışdır. Bundan sonra xəstə bir müddət özünü sakit aparmışdır. Xəstəxanaya gətirilməsinin səbəbi onun aqressiv davranışı olmuşdur. Belə ki, xəstə yaşadığı kənddə öz həmkəndlisi Ə.-dən onun arvadı ilə cinsi əlaqədə olmaqda şübhələnərək qisas almaq niyyətilə ona bədən xəsarəti yetirmişdir. Şöbədə müayinə zamanı onun psixi durumunun qənaətbəxş olmadığı aşkar edilmişdir.

Somatik status (status somaticus). Fiziki müayinə zamanı somatik cəhətdən heç bir patoloji dəyişiklik aşkar edilmir. Orta boylu, normostenik bədən quruluşludur. İlkin tibbi müayinə zamanı daxili orqanları tərəfdən nəzərə çarpan kobud patologiya qeyd olunmur.

Nevroloji status (status neurologicus). Nevroloji müayinə zamanı mərkəzi sinir sistemi tərəfdən nəzərə çarpan kobud üzvi patologiya (orqanik mikrosimptomatika) aşkarlanmır.

Psixi status (status psychicus). Düşüncəsi kobud surətdə pozulmamışdır, özünə, zamana və məkana (ətraf mühitə) bələdliyi saxlanılmışdır. Zahirən gərgin, qaşqabaqlı, səliqəsiz olduğu görünür, simasında kədər ifadəsi müşahidə olunur. Ünsiyyətə həvəssiz qoşulur, ona ünvanlanan suallara könülsüz cavab verir, bəzən suallardan yayınır. Təkrar sorğu-sual etdikdə gərginləşir, narazı tərzdə, jestikulyasiya edərək söhbətə qoşulur. Söhbət prosesində həyat yoldaşına qarşı münasibətlərindən əvvəlcə danışmaq istəmir. Lakin söhbət uzandıqca açılışır və həmin mövzuda ətraflı məlumat verməyə başlayır: «... Mən həyat yoldaşımla 35 ilə yaxın bir müddətdə ər-arvad kimi yaşamıram. Həyat yoldaşım Ə. ilə bir yerdə işləyir. Son 20 il müddətində arvadım onunla vaxtaşırı cinsi əlaqədə olur. Mən onları bir yerdə tutmaq istəsəm də, bunu edə bilmirəm. Ümumiyyətlə, onun bizim evə gəlib-getdiyini tez-tez duyurdum. Otaqda stulların necə qoyulmasından, çarpayının üstündəki örtüyün qırışlarından, stəkanların düzülüşündən və başqa əlamətlərdən Ə.-nin gəlib evimizdə vaxt keçirdiyini bilirdim». Söhbət prosesində qısqanclıq fikirləri korreksiyaya tabe olmur. Gətirdiyi «arqumentlərin» bəzilərinin kifayət qədər əsaslı olmadığını ona bildirdikdə əsəbiləşməyə başlayır. Emosional tərzdə danışaraq fikirlərinin doğru olduğuna inandırmağa çalışır. Həyat yoldaşının uzun illər ərzində ona xəyanət etdiyini dəfələrlə vurğulayır. İki ildən çox bir müddətdə övladlarının da ona qarşı münasibətlərini dəyişdirdiklərini, analarının tərəfini saxladıqlarını qeyd edir. Xəstə səbəbsiz olaraq qəzəblənir, ucadan danışır və həkimə əsassız dəlillər çatdırmağa çalışır. Dediklərinə qəti surətdə əmin olan xəstənin təfəkkürünün sürətli, məntiqsiz və paraloji olduğu dərhal sezilir. Qavrama və təsəvvür pozuntuları (illüziyalar, hallüsinasiyalar) müəyyən edilmir. Yaddaşı kobud pozulmamışdır, intellekti aldığı təhsilə və həyat tərzinə uyğun gəlir. Əhvali-ruhiyyəsi dəyişkəndir və enməyə meyllidir, emosional labildir, maraq dairəsi məhduddur, xəstəxanada olmasına laqeyddir. Aqressiv davranışı haqqında soruşulduqda bildirir ki, «onlar bir-birlərinə işarə edirdilər, mən də dözmədim, onu vurdum, yaxşı elədim». Şöbədə başqa xəstələrlə ünsiyyətdən çəkinir. Təkliyə meyllidir, ətrafdakılara laqeyddir, günün əsas vaxtını yatağında keçirir, çox vaxt uzanıqlı vəziyyətdə qalır, baxışlarını bir nöqtəyə zilləyir. Qapalıdır, öz daxili sarsıntılarını açıqlamaq istəmir. Öz vəziyyətinə və yaranan şəraitə tam tənqidsizdir. Özünü psixi xəstə hesab etmir.

Diaqnostika metodları və taktikası

Diaqnostika metodları və taktikası qismində aşağıdakılardan yararlanmaq daha məqsədəuyğundur:

– klinik müsahibə götürülməklə ətraflı anamnez toplanması (dolğun anamnestik məlumat əldə edilməsi);

– klinik müşahidə aparılması;

– şöbədaxili müayinə və müşahidə nəticələrinin nəzərə alınması;

– xəstənin alkoholdan, narkotik vasitələrdən və digər zərərli psixoaktiv maddələrdən istifadə edib-etməməsinin hərtərəfli yoxlanılması və dərindən araşdırılması;

– psixotik pozuntuların aşkarlanması və dəqiqləşdirilməsi üçün qısa psixiatrik qiymətləndirmə cədvəli (Brief Psychiatric Rating Scale) kimi üsuldan istifadə edilməsi;

– klinik dəqiqləşdirmə və diferensial diaqnostika naminə psixi statusun qiymətləndirilməsinin qısa şkalasından (Mini Mental State Examination) – psixotik pozuntuların qısa qiymətləndirilmə cədvəlinin doldurulması metodundan istifadə edilməsi;

– pozitiv və neqativ sindromlar cədvəlindən (Positive and negative syndrome scale – PANSS) istifadə edilməsi.

Klinik diaqnoz

Xronik sayıqlama pozuntusu, paranoid vəziyyət (F22.0).

Ən optimal müalicə taktikası

Ən optimal müalicə taktikası: antipsixotiklər, antidepressantlar vasitəsilə medikamentoz terapiya. Xəstəyə tipik neyroleptiklər təyin edildiyi təqdirdə ekstrapiramid sistemi pozuntularının korrektorları – triheksifenidil (parkopan, romparkin, siklodol, trifen), biperiden (akineton) verilir.

Məsələ 21. Xalasına qarşı evtanaziya tətbiq etmək istəyən 36 yaşlı həkim

Həyat anamnezi (anamnesis vitae). Müayinə olunan şəxs 36 yaşlı subay həkimdir. İrsiyyəti psixi xəstəliklərlə ağırlaşmışdır. Belə ki, anasının əmisi oğlu şizofreniya xəstəliyindən əziyyət çəkir. Erkən psixofiziki inkişafı adi olan xəstə məktəbə vaxtında getmiş, yaxşı oxumuşdur. Vladiqafqaz şəhərində Tibb İnstitutuna qəbul olunmuş, sonradan Bakıya köçmüş və Azərbaycan Tibb Universitetində təhsilini davam etdirmiş, bir müddət həkim-terapevt işləmişdir.

Xəstəlik anamnezi (anamnesis morbi). Pasiyent heç bir şikayət söyləmir. 1990-cı ildə xəstənin psixikasında dəyişikliklər yaranmışdır. Belə ki, yuxusu pozulmuş, öz-özü ilə danışmış, yaxınlarına qarşı əsəbi olmuş və şübhəli aqressiv davranış nümayiş etdirmişdir. Yaranmış vəziyyətlə əlaqədar olaraq xəstə həmin ildə «şizofreniyayabənzər psixoz» diaqnozu ilə müalicə almışdır. Evə kafi vəziyyətdə yazılmış, lakin xəstəxanadan çıxan kimi müalicədən imtina etmişdir. Qısa müddətdə vəziyyəti təkrarən pisləşmiş və yenidən psixiatriya xəstəxanasına yerləşdirilmişdir. Xəstəxanada «şizofreniyanın katatonik forması» diaqnozu ilə müalicə almışdır. Bundan sonra uzun müddət remissiya vəziyyətində olmuş və həkim kimi fəaliyyətini davam etdirmişdir. Bu müddət ərzində ailə qurmuş, nikahdan bir oğlu dünyaya gəlmiş, lakin sonradan ayrılmışdır. 2000-ci ildən mütəmadi olaraq ev şəraitində müalicə qəbul etmişdir. Hal-hazırda pasiyentin xəstəxanaya gətirilməsinin səbəbi xalasına bıçaqla xəsarət yetirməsi olmuşdur. Klinik psixiatriya xəstəxanasına təcili yardım xidməti əməkdaşları tərəfindən «şizotipik pozuntu» diaqnozu ilə gətirilmişdir. Şöbədə müayinə zamanı şizofreniyaya xas əlamətlər aşkar olunmuşdur.

Somatik status (status somaticus). Fiziki müayinə zamanı somatik cəhətdən heç bir patoloji dəyişiklik aşkar edilmir. Orta boylu, normostenik bədən quruluşludur. Dərisi və görünən selikli qişaları bəyaz rəngli və təmizdir. İlkin tibbi müayinə zamanı daxili orqanları tərəfdən nəzərə çarpan kobud patologiya qeyd olunmur.

Nevroloji status (status neurologicus). Nevroloji müayinə zamanı mərkəzi sinir sistemi tərəfdən nəzərə çarpan kobud üzvi patologiya (orqanik mikrosimptomatika) aşkarlanmır.

Psixi status (status psychicus). Düşüncəsi pozulmamışdır, özünə, zamana və məkana (ətraf mühitə) bələdliyi saxlanılmışdır. Zahirən səliqəsizdir, əynindəki paltar sökülmüş, cırılmış, baxımsız vəziyyətdədir. Simasında şəraitə uyğun olmayan qeyri-adekvat təbəssüm müşahidə edilir. Əhvali-ruhiyyəsi yüksəlmişdir. Pasiyentlə təmas qurmaq bir qədər çətindir. Ünsiyyətdə olan zaman ona ünvanlanan suallara cavab verməkdən boyun qaçırır, həmsöhbətinə qulaq asmır, monoloq şəklində öz-özü ilə danışır, çoxlu sayda söz işlədir, jestikulyasiya edir. Bu zaman simasında özündən razılıq ifadəsi büruzə olunur. Təfəkkürü rabitəsizdir, rezonyorluğa meyllidir. Mülahizə və mühakimələrinin patoloji olması diqqəti cəlb edir. Sayıqlama fikirləri söyləyir. Diqqət və yaddaşı pozulmayıb. İntellekti aldığı təhsilə və yaddaşı keçirdiyi həyat tərzinə uyğun gəlir. Xalasına qarşı etdiyi əməl barəsində soruşularkən özünü onun «xilaskarı» kimi təqdim edir. Xəstə qeyd edir ki, xalası guya kəskin leykoz xəstəliyindən əziyyət çəkməsini bildirmiş və uzun müddət əzab içərisində ömür sürməkdənsə «bir anda dünyasını dəyişməsi» üçün ona bir həkim kimi yardım əlini uzatmasını xahiş etmişdir. «Həmin səbəbdən fikirləşdim ki, xalama qarşı evtanaziya əməliyyatı həyata keçirim. Bu məqsədlə xalamın boyun nahiyəsində Piroqov üçbucağını tapdım, cəmi 2–3 saniyə ərzində, yəni bir anda dünyasını dəyişməsi üçün ona bıçaq vurdum. Ancaq dəhşətli hadisə baş verdi – xalam sağ qaldı və zombi kimi hərəkətlər edib məni mənzildə izləməyə başladı. Mən ondan qorxub evdə özümə yer tapa bilmirdim». Xəstənin emosional-iradi sahəsi enmişdir. Şöbədə gün ərzində ucadan fasiləsiz olaraq yoqa sisteminin müxtəlif ifadələrini təkrarlayır, tənəffüs hərəkətləri nümayiş etdirir. Üst paltarlarını dəfələrlə cırıb-sökür, tikələrini yerə atır. Vaxtaşırı səbəbsiz olaraq özünə qapanıb çarpayıda yorğanı başına çəkərək süst vəziyyətdə qalır. Şöbədaxili rejimə çətinliklə tabe olur. Elementar sanitariya-gigiyena qaydalarına riayət etmir. Qida qəbulu zamanı yeməkdən doymur. Öz vəziyyətinə və yaranmış şəraitə qarşı tənqidi münasibəti yoxdur.

Diaqnostika metodları və taktikası

Diaqnostika metodları və taktikası qismində aşağıdakılardan yararlanmaq daha məqsədəuyğundur:

– klinik müsahibə götürülməklə ətraflı anamnez toplanması (dolğun anamnestik məlumat əldə edilməsi);

– klinik müşahidə aparılması;

– şöbədaxili müayinə və müşahidə nəticələrinin nəzərə alınması;

– xəstənin alkoholdan, narkotik vasitələrdən və digər zərərli psixoaktiv maddələrdən istifadə edib-etməməsinin hərtərəfli yoxlanılması və dərindən araşdırılması;

– psixotik pozuntuların aşkarlanması və dəqiqləşdirilməsi üçün qısa psixiatrik qiymətləndirmə cədvəli (Brief Psychiatric Rating Scale);

– psixi statusun qiymətləndirilməsinin qısa şkalası (Mini Mental State Examination);

– pozitiv və neqativ sindromlar cədvəli (Positive and negative syndrome scale – PANSS).

Klinik diaqnoz

Paranoid şizofreniya (F20.0).

Ən optimal müalicə taktikası

I. Medikamentoz terapiya:

1. Atipik antipsixotiklər. Əgər tipik antipsixotiklər təyin edilməsi qaçılmaz olarsa, onda müalicəyə ekstrapiramid sistemi pozuntularının korrektorları – triheksifenidil (parkopan, romparkin, siklodol, trifen), biperiden (akineton) əlavə olunur.

2. Benzodiazepin törəmələri olan anksiolitiklər.

II. Qeyri-medikamentoz terapiya:

1. Koqnitiv-davranış psixoterapiyası;

2. Reabilitasiya tədbirləri.

Məsələ 22. Sol qolunda «rabitə nöqtəsi» olan 21 yaşlı qadın

Müayinə olunan şəxs 21 yaşlı qadındır. Doğma əkiz bacısı şizofreniyadan əziyyət çəkir. Erkən inkişafı qüsursuz keçmişdir. Orta təhsillidir, bir il bundan qabaq ailə qurmuş, iki ay əvvəl birinci hamiləlikdən azad olmuş, doğuşu normal keçmiş, sağlam qız uşağı dünyaya gətirmişdir. Doğuşdan 25–30 gün sonra psixi vəziyyəti və davranışı dəyişmişdir. Belə ki, xəstə özünə qapanmış, uşağına qarşı münasibəti qeyri-adekvat olmuş, narahatlıq hissi keçirmiş, yuxusu pozulmuş, öz-özü ilə danışmağa, arabir səbəbsiz gülməyə başlamışdır. Hal-hazırda heç bir müalicə almır.

Somatik status (status somaticus). Bədən temperaturu 36,8 °C, arterial təzyiqi 140–80 millimetr civə sütunu olmuşdur. İlkin tibbi müayinə zamanı daxili orqanları tərəfdən nəzərə çarpan kobud patologiya qeyd olunmur.

Psixi status (status psychicus). Düşüncəsi və bələdliyi kobud şəkildə pozulmamışdır. Ünsiyyətə çətinliklə daxil olur, ətraf mühitdən təcrid şəkildə olmağa çalışır, başını arxaya atmaqla oturur, verilən suallara əhəmiyyətsiz yanaşır. Özünə qapılan xəstə daxili aləmini tam açmır. Xəstədə obyektiv olaraq eşitmə hallüsinasiyaları aşkarlanır. Belə ki, xəstə sol qolunda «rabitə nöqtəsi» olduğunu bildirir və söyləyir ki, «nöqtəni basanda həyat yoldaşım mənimlə danışır, mənə düzgünm yol göstərir». Ananın uşağına qarşı münasibəti ambivalentdir, gah deyir ki, «doğum evində körpəsini dəyişiblər», gah da «uşaq mənimdir, həyat yoldaşıma heç bir aidiyyəti yoxdur». Söhbət zamanı sayıqlama ideyaları qeyd olunur: «Mən burada olarkən evdəki uşağımı ana südü ilə qidalandırıram, çünki döşlərimdən çıxan süd enerji vasitəsilə körpəmə çatdırılır». Xəstə öz vəziyyətinə görə tənqidi münasibət bildirmir. Onun gələcəyə real planlarının olmadığı aydınlaşır.

Diaqnostika metodları və taktikası

Diaqnostika metodları və taktikası qismində aşağıdakılardan yararlanmaq daha məqsədəuyğundur:

– klinik müsahibə götürülməklə ətraflı anamnez toplanması;

– klinik müşahidə aparılması;

– psixotik pozuntuların aşkarlanması və dəqiqləşdirilməsi üçün qısa psixiatrik qiymətləndirmə cədvəli (Brief Psychiatric Rating Scale);

– psixi statusun qiymətləndirilməsinin qısa şkalası (Mini Mental State Examination);

– pozitiv və neqativ sindromlar cədvəli (Positive and negative syndrome scale – PANSS).

Diferensial diaqnostika zamanı aşağıdakı xəstəliklərin bir-birindən fərqləndirilməsi zərurəti yaranır: 1) kəskin şizofreniyayabənzər psixotik pozuntu; 2) doğuşdan sonrakı psixi və davranış pozuntusu; 3) paranoid şizofreniya.

Xəstəliklərin beynəlxalq təsnifatının X baxışının kriterilərinə görə, xəstəliyin kəskin başlanğıc dövrü bir aydan az olduqda, kəskin şizofreniyayabənzər psixotik pozuntu (F23.2) diaqnozu qoyulur. Lakin məsələnin şərtini diqqətlə oxuduqda məlum olur ki, iki ay əvvəl olan doğuşdan 25–30 gün sonra qadının psixika və davranışında dəyişikliklər təzahür etməyə başlamışdır, yəni ilk əlamətlərin təzahür etməyə başladığı andan artıq 30–35 gün ötmüşdür.

Qeyd edək ki, pozuntunun doğuşdan sonrakı dövrdə baş verməsi «doğuşdan sonrakı dövrlə əlaqədar olan, digər bölmələrdə təsnif edilməyən psixi və davranış pozuntuları» (F53) rubrikasının üzərində dayanmağa vadar edir. Xəstəliklərin beynəlxalq təsnifatının onuncu baxışının diaqnostik meyarlarına əsasən, psixi pozuntu doğuşdan sonrakı ilk altı həftə ərzində müşahidə edilirsə, belə hallarda «doğuşdan sonrakı psixi və davranış pozuntusu» diaqnozu qoyulur. Bir çox hallarda doğuşdan sonra başlayan psixoz gələcəkdə inkişaf edərək ağır ruhi xəstəliyə – şizofreniyaya və yaxud bipolyar affektiv pozuntuya çevrilir. Burada doğuş amili təkan rolunu oynayır, daha doğrusu, provokasiyaedici amil qismində çıxış edir. Lakin XBT-10 sistemində «doğuşdan sonrakı dövrdə yaranan kəskin şizofreniyayabənzər psixotik pozuntu», yaxud «doğuşdan sonrakı dövrdə yaranan şizofreniya» kimi diaqnozlar yoxdur.

XBT-10 tələbinə görə, xəstəliyin kəskin başlanğıcından bir aydan bir qədər çox vaxt keçdiyi üçün artıq paranoid şizofreniya (F20.0) diaqnozunu qoymaq olar.

Klinik diaqnoz

Paranoid şizofreniya (F20.0).

Ən optimal müalicə taktikası

I. Medikamentoz terapiya:

1. Atipik antipsixotiklər;

2. Benzodiazepin törəmələri olan anksiolitiklər;

II. Qeyri-medikamentoz terapiya:

1. Koqnitiv-davranış psixoterapiyası;

2. Reabilitasiya tədbirləri.

II. Müxtəlif elmi mənbələrdən götürülən digər klinik məsələlər

Alkohol hallüsinozu. Alkohol addiksiyası

Heç yerdə işləməyən, mehmanxanada birotaqlı mənzildə yaşayan 44 yaşlı bir kişi kömək üçün müraciət etdiyi polis tərəfindən təxirəsalınmaz yardım şöbəsinə gətirilmişdir. Xəstə öz mənzilinin pəncərəsi altında küçədə daim kişi səsləri eşitməsindən polisə şikayət etmişdir. Xəstənin bildirdiyinə görə, küçədəki kişilər onu qorxudur, ona divan tutacaqlarını, ondan qisas alacaqlarını söyləyirlər. Ancaq pəncərədən bayıra baxan kimi bayaqdan onun haqqında danışan və ara vermədən hədə-qorxu gələn kişilər həmişə «yox olurlar», onlar elə həmin andaca «gözdən itirlər». Anamnezdə 20 il ərzində demək olar ki, gündə alkohol qəbul etdiyi qeyd olunur, az qala hər gün sərxoş halda olduğu və ayılarkən çox vaxt «sarsıntı» hiss etdiyi aydınlaşır. Bir gün əvvəl mədəsində ağrı olduğundan öz araq pintasını içməmişdir. Baxış zamanı tam ayıq halda olması müəyyənləşdirilmiş, oriyentasiyasında heç bir kənarlanma müşahidə olunmamışdır (xəstə olduğu yerin səmtini düzgün müəyyən etmişdir).

Xəstənin ayılaraq səlis şüurlu halda olduğu bir vaxtda alkoholun miqdarının xeyli azaldılmasının və yaxud onun qəbulunun tamamilə dayandırılmasının ardınca eşitmə hallüsinasiyalarının aydın təzahür etməsi alkohol hallüsinozunu göstərir. Şüur tutqunluğunun və diqqət pozğunluğunun olmamasına əsasən alkohol abstinensiyası və alkohol delirisi ilə diferensiasiya edilməsi, onların fərqləndirilməsi lazım gəlir. Alkohol qəbulunun xronik patoloji patterni (gündəlik sərxoşluq) və bərk sərxoşluqdan sonra süstləşərək özünü pis hiss etmə (səhərlər özünü göstərən «sarsıntı») səbəbindən əlavə olaraq alkohol addiksiyası diaqnozu qoyulur. Yalnız uzun müddət ərzində spirtli içkilər qəbul edən və bunlardan asılılığı olan şəxslərdə alkohol hallüsinozu imkişaf edir.

İstifadə olunmuş mənbə

Каплан Г. И., Сэдок Б. Дж. Клиническая психиатрия. Из синопсиса по психиатрии. Оригинальное название: Harold I. Kaplan, Benjamin J. Sadock. Clinical psychiatry. From synopsis of psychiatry [Текст] / Перевод с английского доктора медицинских наук В. Б. Стрелец. В двух томах, том 2, Москва, издательство «Медицина», 1998, 528 стр.

Üzvi şəxsiyyət pozuntusu

Əvvəllər məktəbdə müəllim işləmiş 34 yaşlı kişi mehmanxanada yaşayır. Son iki il ərzində işləmir, öz arvadı və uşaqları ilə bir yerdə qalmır, çünki onlar həmin şəxsdən qaçır, kənar gəzirlər. İki il bundan qabaq avtomobil qəzası keçirmiş, komaya düşmüş, sonra ağır vəziyyətdən çıxaraq tədricən sağalmağa başlamışdır, hazırda yalnız dəstəkləyici terapiya alır. İndiki anda elə mühüm nevroloji kənarlanma aşkar edilmir, yeganə olaraq görmə sahəsi böyük olmayan ölçüdə daralmışdır. Verbal və qeyri verbal göstəricilərinə gəldikdə IQ = 120.

Ailə üzvlərinin verdikləri məlumata görə, kişi bədbəxt hadisədən sonra dəyişmişdir. Çox tez-tez impulsiv və mübahisəçil olur. Yaxşı tanıdığı yerə, deyək ki, avtobus dayanacağına qədər özü gedib çıxa bilmir, yolu azır. Sosial və maddi aspektlərdə acizdir, yardıma ehtiyacı olur. Məsələn, uzaq yerlərdən telefonla lüzum olmayan məsələlərdən uzun müddət danışır, hətta günlərin birində Roma papası ilə əlaqə saxlamaq üçün Vatikana zəng edir, öz ailəsinə hesab göndərir.

Baxış zamanı səliqəsiz, pinti olduğu, zarafatlaşmağa meyl göstərdiyi, lakin daxili kədər və ədavət (düşmənçilik) hissini gizlədə bilmədiyi aydınlaşır. Kompüter tomoqrafiyanın köməyilə skanlaşdırma zamanı xüsusən alın paylarında xeyli sahədə toxumaların destruksiyaya uğradığı aşkara çıxır.

Baş travmasına münasibətdə ikincili olan komadan sonra aydın təzahür edən, necə deyərlər, göz qabağında olan kəskin dəyişikliklər üzvi psixosindromu göstərə bilir. Hərçənd yaddaşın müəyyən qədər pozulması yer tutur (lazım olan yerə qədər avtobusa özü gedib çıxa bilmir, istiqaməti itirir), amma onun IQ göstəricisinin yüksək olması intellektin demensiya tipi üzrə ümumi pozuntusuna uyğun gəlmir. Əksinə, onda impulsivlik (heç nədən qızışma, tez coşma, qeyri-iradi hərəkətlər etmə) və mübahisəçilik (dalaşqanlıq, söyüşkənlik, deyingənlik) olur, sosial adaptasiya və özünə qulluğun pozularaq qənaətbəxş səviyyədə olmaması qeydə alınır ki, bunlar professional (peşə) və sosial (ictimai) vərdişlərin itirilməsinə gətirib çıxarmışdır. Etioloji rola malik spesifik orqanik faktorlarla (travma və alın paylarının zədələndiyini göstərən kompüter tomoqrafiya nəticələrilə) əlaqədar olan belə şəxsiyyət dəyişiklikləri nəzərə alınır və şəxsiyyət pozğunluqları ilə gedən üzvi psixosindroma şəhadət verir. Müzakirələrdən sonra kişinin aşağıdakı pozuntulardan əziyyət çəkməsinə dair belə bir qənaətə gəlinir: üzvi şəxsiyyət pozuntusu; alın paylarının travmaya nisbətdə ikincili zədələnməsi.

İstifadə olunmuş mənbə

Каплан Г. И., Сэдок Б. Дж. Клиническая психиатрия. Из синопсиса по психиатрии. Оригинальное название: Harold I. Kaplan, Benjamin J. Sadock. Clinical psychiatry. From synopsis of psychiatry [Текст] / Перевод с английского доктора медицинских наук В. Б. Стрелец. В двух томах, том 2, Москва, издательство «Медицина», 1998, 528 стр.

 

Diqqət çatışmazlığı ilə hiperaktivlik şəklində pozuntu

8 yaşlı Fred «özünü ələ ala bilməməsi» və davranışına nəzarət etməyi bacarmaması ilə əlaqədar olaraq ətraflı yoxlanma üçün məktəb həkiminə göndərilmişdir. Oğlan diqqətsizdir, heç kimin sözünə baxmır, nədən danışıldığına qulaq vermir və asanlıqla fikri yayınır. Dərs vaxtı hədsiz aktivdir, lakin belə bir aktivlik heç də müəllimin danışıdıqlarında yaxından iştirak etmək planında deyil, əksinə, hər kəsə maneçilik törədən artıq və lüzumsuz hərəkətlər törətməkdə özünü büruzə verir. Belə ki, Fred yerində rahat otura bilmir, tez-tez fırlanır, elə hey hərlənir, daim ayağa dolaşır, gah karandaşını düzəltmək, gah da ayaqyoluya getmək üçün ayağa qalxır. Onun bütün fikri-zikri dərsə aid olmayan işlərin icrasına yönəlir. Müəllimləri şikayət edirlər ki, Fred kimisə haylayırmış kimi danışır, tez-tez sualı axıracan dinləmədən ona qışqırıq səsilə cavab verir. Fikrini cəmləşdirməyə, diqqətini bir yerə toplamağa və sinifdə özünü düzəltməyə, adam kimi davranmağa onu məcbur etmək çox çətindir. Fredin evdə də özünü yaxşı aparmadığı, ev tapşırıqlarını yerinə yetirməsi üçün onu daim izləmək, ona daim nəzarət etmək lazım gəldiyi aydınlaşır.

Qeyd olunan simptomları müzakirə etdikdə belə qənaətə gəlinir ki, uşaqda diqqətin inkişafının pozulması əlamətləri (qulaq asmama hallarının tez-tez təkrarlanması, asanca fikrinin dağılması, müəllimin izah etdiklərinə onu diqqətini cəmləşdirməyə məcbur etməyin çox çətin olması) və impulsivlik (sinif otağını tərk etməsi, dərsdə yerinə yetirilməli olan işlərlə məşğul olmağa məcbur edilə bilinməməsi və daim nəzarət altında saxlanılmasının lazım gəlməsi) aşkar olunur. Belə pozuntular şizofreniya və yaxud ağır dərin əqli gerilik kimi daha ciddi xəstəliklərin təzahürü olmadıqda onlar diqqət çatışmazlığı ilə hiperaktivlik şəklində pozğunluq kriteriləri kimi klassifikasiya (təsnif) olunur. Beləliklə, diqqət çatışmazlığı ilə hiperaktivlik şəklində pozuntu diaqnozu qoyulur.

İstifadə olunmuş mənbə

Каплан Г. И., Сэдок Б. Дж. Клиническая психиатрия. Из синопсиса по психиатрии. Оригинальное название: Harold I. Kaplan, Benjamin J. Sadock. Clinical psychiatry. From synopsis of psychiatry [Текст] / Перевод с английского доктора медицинских наук В. Б. Стрелец. В двух томах, том 2, Москва, издательство «Медицина», 1998, 528 стр.

Ekshibisionizm

27 yaşlı mühəndis çılpaqlaşdırdığı cinsiyyət üzvünü tanımadığı qadınlara göstərməyə özündə qarşısıalınmaz şəkildə, öhdəsindən gəlinməsi mümkün olmayan dərəcədə tələbat yaranması və bunun təkrarlanması ilə əlaqədar olaraq məsləhət almaq üçün müraciət etmişdir.

Xəstə ailədə yeganə uşaqdır, ortodoksal, yəni öz məsləkində sabit və ardıcıl olma ruhlu yəhudi mühitində tərbiyə almışdır. Hər iki valideyni tərəfindən seksuallıq pislənilmiş, «murdarlıq», «natəmizlik», «əxlaqsızlıq», «pozğunluq» kimi çox ciddi surətdə qadağan edilmişdir. Atası məktəb müəllimi işləyir, avtoritar (qaba qüvvəyə və kor-koranə tabeçiliyə əsaslanan) və cəzalandırmağa meylli bir insandır, ancaq evdə ailənin həyatında elə çox iştirak etmir. Anası evdar qadındır, ailədə dominantlığı ələ almışdır, sözün həqiqi mənasında hakim mövqe tutur, hər şeyi nəzarətində saxlayır və bütün məsələlərə müdaxilə edir, daha bir xüsusiyyəti təmizlik divanəsi olmasıdır. Ana oğlunu özü çimizdirmiş, hətta on yaşına çatana qədər bunu davam etdirmişdir. Xəstə xatırlayır ki, bir dəfə anası tərəfindən çimizdirilərkən onun yanında cinsiyyət üzvündə ereksiya yaranacağına görə qorxu keçirmiş, lakin belə bir şey baş verməmişdir. Ana yeniyetməlik yaşına qədəm qoyan oğlunun qızlarla görüşməsi əleyhinə çıxmış, bunu qətiyyətlə rədd etmişdir. Oğlunun qızları evə dəvət etməsinə heç bir vəchlə imkan verməyən ana belə hesab etmişdir ki, bunu artıq ailə qurduqdan sonra etmək mümkündür, yalnız «sənin arvadın olduğu halda» buna yol verilə bilər, «bundan əvvəl» belə şeylər etmək olmaz. Anasının ciddi cəhdlə antiseksual tərbiyə verməsinə baxmayaraq onun özü davranışında həddən ziyadə açıq-saçıqlığa yol verir, evdə çox tez-tez oğlunun yanında yarıçılpaq, demək olar ki, paltarlarını soyunmuş halda gəzir. Oğlu anasının evdə çılpaq halda gəzməsinin onu oyandırdığını, ehtirasa gətirdiyini özü üçün müəyyən etmiş, bundan məmnun qalmamış, çox utanmış, xəcalət çəkmişdir. Oğul çılpaq anasını görərkən nə qədər həya edib qızarmasına baxmayaraq cinsi instinktin qarşısında aciz qalaraq ehtiraslanmış, belə hal kifayət qədər tez-tez baş vermişdir.

Xəstə yeniyetmə olarkən xarakterində bir neçə əlamət özünü aydın büruzə vermişdir. Birincisi, həddən ziyadə sakit davranmış, mülayim xarakterdə olmuş, özünü ağır aparmış, dinc həyat tərəfdarı olmuşdur. İkincisi, qapalı həyat sürmüş, qaradinməz olmuş, insanlara yovuşmaqda çətinlik çəkmiş, onlarla bir yerdə olmamağa, cəmiyyətdən qaçmağa çalışmışdır. Üçüncüsü, çalışqan olmuş, işlərini cəhdlə, səylə yerinə yetirmişdir. Qeyd edilən xüsusiyyətlər onun hörmətini hədsiz artırmışdır. Müəllimləri onu «ideal» hesab etmişlər. Oğlan öz yaşıdı olan həmcinslərindən bəziləri ilə dostluq etmiş, lakin münasibətlərində təklifsiz olmuş, hərəkət və rəftarında açıq-saçıqlığa yol verməmişdir.

13 yaşı olanda pubertat başlamış, elə həmin dövrdə yuxuda birinci eyakulyasiya baş vermişdir. Günah hissi ucbatından masturbasiya ilə məşğul olmamış, 13 yaşından 18 yaşına qədər olan dövrdə yalnız gecə pollyusiyası zamanı orqazm baş vermişdir.

25 yaşına çatana, valideyn evini tərk edənə qədər heç vaxt qadınla görüşməmişdir. Növbəti iki il ərzində bəzi hallarda qadınlarla görüşmüş, lakin seksual həyata başlamaqdan ötrü həddən ziyadə yubanmışdır.

18 yaşı olanda özünə elə aydın olmayan səbəblərə görə buraxılış imtahanlarına bir həftə qalmış oğlan birdən-birə seksual aktivliklə məşğul olmaq istəmiş, bunu coşğunluq və ehtiraslılıqla arzulamışdır. Qəribə cəhət odur ki, həmin vaxt oğlan seksual tələbatını hal-hazırda müraciət etdiyi tərzdə qızğın bir surətdə həyata keçirmək istəmişdir. Oğlan tanımadığı qadınla təkbətək qala biləcək bir imkan axtarmış, fürsət gözləmiş, belə bir macəranı yaşamağı ürəkdən istəmişdir. Oğlan arzuladığı situasiyanın artıq yarandığını görən kimi qadına yaxınlaşaraq özündə güclü seksual oyanma hiss etmişdir. Çox ehtiraslanan oğlan fürsəti əldən verməyərək qadına yaxınlaşan anda onun qarşısında cinsiyyət üzvünü çılpaqlaşdırmışdır. Sonra oğlan aşkar etmişdir ki, qadının keçirdiyi şok və dəhşət onda seksual oyanma törətmiş, bundan sonra bir qayda olaraq eyakulyasiya baş vermişdir. Digər hallarda oğlan masturbasiya zamanı belə növdən olan köhnə macəraları yadına salmış, onları xatırlamışdır.

Tanımadığı qadının qarşısında cinsiyyət üzvünü çılpaqlaşdırdıqdan sonra oğlan günah və xəcalət hissi keçirmiş, bunu bir daha etməyəcəyinə and içmiş, özünə söz vermişdir. Amma buna baxmayaraq oğlanın özünüçılpaqlaşdırma arzusu yenidən onun iradəsinə güc gəlmiş, belə bir davranış tez-tez təkrar olunmuş, xüsusən yüksək gərginlik dövründə həyata keçirilmişdir. Oğlan ümidsiz vəziyyətə düşdüyünü hiss etmiş, davranışının düzələcəyindən əlini üzmüş, lakin həddən ziyadə utancaq olduğundan həkimə müraciət etməyi bacarmamışdır. Qəribə etirasının dövri olaraq təkrarlanması onun ümidsizlik vəziyyətini getdikcə ağırlaşdırmışdır. Hətta 24 yaşı olanda günlərin birində növbəti dəfə seksual ehtirasını qeyri-adi şəkildə ödəyərkən demək olar ki, elə hadisə yerindəcə polis tərəfindən yaxalanmış, lakin bundan sonra qaçıb birtəhər canını qurtara bilmiş, ələ keçməmişdir.

Son üç il ərzində xəstə özünün ekshibisionistik tələbatı ilə mübarizə aparmağı öyrənmiş, sanki ehtirasına qarşı durmağın, ona müqavimət göstərməyin yolunu tapmışdır. Yaxın vaxtlarda bir gənc qadına rast gəlmiş, ona vurulmuş və onunla seksual əlaqəyə girmək istəmişdir. Bunun ardınca xəstə vahiməyə düşmüşdür, çünki heç vaxt cinsi əlaqədə olmamasına və bunu həyata keçirə bilməyəcəyinə, lazım olan şəkildə axıra çatdırmağı bacarmayacağına görə möhkəm qorxu keçirmişdir. Xəstə özünə seksual partnyor kimi seçdiyi qadını sevmiş, ona hörmət bəsləmiş, lakin bununla bir vaxtda cinsi əlaqəyə daxil olmaq istədiyinə görə onu qınamışdır. Xəstə sevdiyi qadının əvvəlcə ərə getməli olduğunu, yalnız bundan sonra cinsi həyat yaşamağa ixtiyarının çatdığını fikirləşdikcə qəlbində onu məzəmmətləndirmişdir. Çox keçmədən xəstə yenə tanımadığı qadının qarşısında öz cinsiyyət üzvünü çılpaqlaşdırmağa başlamış və bunu dayandırmayacağı təqdirdə yaxalanaraq həbs ediləcəyindən qorxmuş, nəhayət, tədbir görmək və lazımi məsləhət almaq üçün həkimə müraciət etməyə cürət etmişdir.

Xəstədəki pozğunluğun yaranmasında rol oynamış, belə demək mümkünsə, onun formalaşmasına öz töhfəsini vermiş uşaqlıq illərindəki bütün hadisələri və keçirilən təəssüratları təfərrüatı ilə müzakirə etmək olar. Lakin ekshibisionizm diaqnozu zərrə qədər şübhə doğurmur. Seksual oyanmaya nail olmaqdan ötrü xəstənin tanımadığı qadın qarşısında öz cinsiyyət üzvünü çılpaqlaşdırması ilə kifayətlənməsi və onunla növbəti seksual hərəkətlər etməyə cəhdlərinin olmaması, partnyor kimi seçdiyi şəxsin şoka düşməsinin və dəhşət içərisində qalmasının ehtiraslandırıcı təsir bağışlaması, çox keçmədən eyakulyasiya baş verməsi, belə halların dəfələrlə təkrarlanması ekshibisionizm olduğunu aydın surətdə göstərir. Mütəxəssislərin bir çoxu belə hesab edir ki, həmin hallarda eyni vaxtda mövcud olan şəxsiyyət pozğunluğu davranışın qeyri-adi hal almasında müəyyən qədər yer tutur. Lakin xəstənin gündəlik həyatda özünü necə aparmasına dair mötəbər və ətraflı informasiya əldə edilməyənə qədər şəxsiyyət pozğunluğu diaqnozunu qoymaq olmaz. Hazırkı situasiyada söhbət yalnız ekshibisionizmdən gedə bilər.

İstifadə olunmuş mənbə

Каплан Г. И., Сэдок Б. Дж. Клиническая психиатрия. Из синопсиса по психиатрии. Оригинальное название: Harold I. Kaplan, Benjamin J. Sadock. Clinical psychiatry. From synopsis of psychiatry [Текст] / Перевод с английского доктора медицинских наук В. Б. Стрелец. В двух томах, том 2, Москва, издательство «Медицина», 1998, 528 стр.